كفر و ايمان را هم اندر تيرگي هم  در صفا
نيست دارالملك، جز رخسار و زلف مصطفي
موي و رويش گر به صحرا ناوريدي قهر و لطف
كافري بي‌برگ ماندستي و ايمان بي‌نوا
نسخه جبر و قدر در شكل روي و موي اوست
اين ز"وَ اللّيلت"1 شود معلوم و آن از "وَ الّضحي"‌‌‌2
گر قسيم كفر و ايمان نيستي آن زلف و رخ
كي قسم گفتي بدان زلف و بدان رخ پادشا 3
كاي محمّد اين جهان و آن جهاني نيستي
لاجرم اين جانداري صدر و آنجا متكّا
رحمتت زان كرده‌اند اين هر دو تا از گرد نعل
اين جهان را سرمه باشي آن جهان را توتيا
اندرين عالم غريبي زان همي گردي ملول
تا «اَرِحنا يا بِلالت 4» گفت بايد بر ملا
عالمي بيمار بودند اندرين خرگاه سبز
قائِد هر يك وبال و سائق هر يك وبا 5
زان فرستاديمت اينجا تا ز روي عاطفت
عافيت را همچو استادان در آموزي شفا
گر ز داروخانه روزي چند شاگردت به امر
شربتي ناوردشان اين جا به حكم امتلا
گر تو را طعني كنند ايشان مگير از بهر آنك
مردم بيمار باشد يافه گوي و هرزه لا‌6
تابش رخسار توست آنرا كه مي‌خواني صباح
سايه زلفين توست آنجا كه مي‌گويي مسا
روبروي تو كز آنجا جانت را "ما وَدَّعَك" 7
شو به زلف تو كزين آتش دلت را ماقلي 8
در دو عالم مر تو را بايد همي بودن پزشك
ليكن آنجا به كه آنجا به بدست آيد دوا
هر كه اين جا به نشد آنجا برو داروش كن
كاين چنين معلول را، بي‌شك چنان بايد هوا
لاجرم چندان شرابت بخشم از حضرت كه تو
از عطا خشنود گردي و آن ضعيفان از خطا‌9
ديو را ديوي فرو ريزد هم اندر عهد تو
آدمي را خاصه با عشق تو كي ماند جفا؟
پس بگفتش اي محمد منّت از ما دار از آنك
نيست دارالملك منّتهاي ما را منتها
نه تو درّي بودي اندر بحر جسماني يتيم
فضل ما تاجيت كرد از بهر فرق انبيا10
نه تو راه شهر خود گم كرده بودي ز ابتدا
ما تو را كرديم با همشهريانت آشنا11
غرقه درياي حيرت خواستي گشتن وليك
آشنائي ما برونت آورد ازو بي آشنا
ني به قلّت خواست كردن مر تو را تلقين حرص
پيش از آن كانعام ما تعليم كردت كيميا
با تو در فقر و يتيمي ما چه كرديم از كرم
تو همان كن اي كريم از خُلق خود با خَلق ما12
مادري كن مر يتيمان را بپرورشان به لطف
خواجگي كن سايلان را طبعشان گردان وفا13
نعمت از ما دان و شكر از فضل ما كن تا دهيم
مر تو را زين شكر نعمت نعمتي ديگر جزا14

پي‌نوشت‌ها:

1و 2- اشاره است به آيه شريفة: والّضحي و الّليل اذّا سجي ما ودّعك ربّك و ما قّلي: آيات 1. 2و 3 سوره الضحي) «سوگند به چاشتگاه (يا روز) و به شب هنگام كه تيرگي افكند. بدرودت نگفت پروردگارت و نه خشمگين شد.»

3- اشاره است به آيه شريفة: لعمرك انّهم لفي سكرتهم يعمهونّ (آيه 72 سوره حجر) «به جان تو سوگند[اي پيامبر] اينان در مستي و غفلت خويش فرو روندگانند.»

4- ارحنا يا بلال: اشاره است به حديث: يا بلال ارحنا بالصلوة كه مولوي نيز بدان اشاره دارد:

جان كمال است و نداي او كمال                  مصطفي گويان ارحنا يا بلال

(رك: احاديث مثنوي، ص21).

5- قائِد: رهبر، پيشوا، كشنده، كسي كه از پيش مي‌راند و برمي‌انگيزد- سائق: راننده و برانگيزنده- مقابل قايد: كسي كه از دنبال مي‌راند.

6- هرزه لا[ي]: بيهوده‌گوي- ياوه‌گوي

7و 8- در توضيح 1و 2 همين بخش بدان اشاره شد.

9- اشاره است به آيه شريفه: ولسوف يعطيك ربّك فترضي (آيه5 سوره الضحي):  و «هرآينه زود است كه پروردگارت آن قدر عطايت دهد تا خشنود شوي.»

10- اشاره است به آيه شريفه: الم يجدك يتيما فاوي(آيه 6 سوره الّضحي) «آيا نيافت تو را يتيمي پس جاي و پناه دادت.»

11- اشاره است به آيه شريفة: و وجدك ضالا فهدي: «و يافتت در سر به گمي پس رهبريت كرد.» (آبه 7، سوره و الّضحي).

12و 13- اشاره است به آيات مباركات: فامّا اليتيم فلا تقهر و امّا السائل فلاتنهر: «پس امّا يتيم را قهر و سركوب مكن و امّا سوال كننده را پس زجر مكن و از خود مران.» (آيات 11و 12 سوره و‌الّضحي)

14- اشاره به آيه مباركه: امّا بنعمة ربّك فحدّث: «امّا به نعمت پروردگارت اخبار كن و سخن‌گوي» (آيه آخر سوره والّضحي).

* ديوان حكيم سنائي غزنوي، نصحيح مدرّس رضوي، كتابخانه سنائي، تهران، 1362هـ. ش