اهل تاریخ عموما این سریه را پس از جنگ مؤته نقل کرده‏اند و در کیفیت نقل هم اختلاف بسیاری در تواریخ دیده می‏شود که ما نقل شیخ مفید(ره)را در کتاب ارشاد از نظر جامعیت نزدیکتر بودن به صحت انتخاب کرده و ملخص آن را در زیر برای شما نقل می‏کنیم:

مرد عربی نزد پیغمبر آمد و پیش روی آن حضرت زانو زده نشست و عرض کرد: آمده‏ام تا تو را نصیحتی کنم حضرت پرسید: نصیحتت چیست؟عرض کرد: گروهی از عرب در وادی رمل اجتماع کرده و می‏خواهند به شما در مدینه شبیخون بزنند و سپس خصوصیات آنها را برای پیغمبر بیان داشت، رسول خدا(ص)دستور داد مردم را به مسجد دعوت کنند آن گاه به منبر رفت و آنچه را مرد عرب گزارش داده بود به اطلاع مردم رسانید و فرمود: کیست که برای دفع آنها برود، جماعتی از اهل‏«صفه‏» ⁽¹⁾ برخاستند و گفتند: ما به جنگ ایشان می‏رویم فرماندهی برای ما تعیین فرما تا در تحت فرماندهی او حرکت کنیم، پیغمبر خدا از روی قرعه هشتاد نفر از ایشان را انتخاب کرد و سپس ابو بکر را به فرماندهی آنها انتخاب نمود و فرمود: به نزد بنی سلیم برو!

ابو بکر حرکت کرد و به نزدیک اعراب مزبور که در وسط دره‏ای جای داشتند و اطراف آن را سنگ و درخت احاطه کرده بود رسید و چون به قصد حمله به آنها ازدره سرازیر شد اعراب مزبور از اطراف آن دره حمله کردند و چند تن از مسلمانان را به قتل رسانده و ابو بکر را فراری دادند. چون به مدینه بازگشتند پیغمبر خدا این بار عمر را بدان سو فرستاد و اعراب مزبور این مرتبه در پشت درختها و سنگها کمین کرده و چون عمر با لشکریان از دره سرازیر شدند ناگهان از کمینگاهها بیرون آمده و او را نیز فراری دادند.

رسول خدا(ص)از این ماجرا ناراحت‏شد و عمرو بن عاص گفت: ای رسول خدا مرا به این جنگ بفرست زیرا جنگ خدعه و نیرنگ است‏شاید من بتوانم با خدعه و نیرنگ آنها را سرکوب کنم، پیغمبر(ص)او را با جمعی فرستاد ولی او نیز در برابر حمله اعراب مزبور نتوانست مقاومت کند و با از دست دادن چند تن از سربازان اسلام فرار کرد. پیغمبر که چنان دید چند روز صبر کرد و سپس علی(ع)را طلبید و پرچم جنگ را برای او بست و در حق او دعا کرده او را به سوی دشمن فرستاد و ابو بکر و عمر و عمرو بن عاص را نیز همراه او کرد.

علی(ع)لشکر را برداشته و راه عراق را پیش گرفت و از راه سختی آنها را عبور داد و برای آنکه دشمن را غافلگیر کند شبها راه می‏پیمود و روزها پنهان می‏شد تا وقتی که خود را به دهانه آن دره که دشمن در آن منزل کرده بود رسانید و چون بدانجا رسید به همراهان خود دستور داد دهان اسبان را ببندند و آنها را در جایی متوقف کرد و خود در سویی قرار گرفت، عمرو بن عاص که چنان دید دانست که با این تدبیر شکست دشمن حتمی است - در صدد کارشکنی بر آمده - به ابی بکر گفت: من به این بیابانها از علی آشناترم، در اینجا درندگانی چون گرگ و کفتار وجود داد که خطرشان برای سربازان ما بدتر از دشمن است اکنون تو به نزد علی برو و از او اجازه بگیر تا به بالای دره برویم.

ابو بکر پیش علی(ع)آمد و سخن عمرو بن عاص را به وی گفت ولی علی(ع)هیچ پاسخی نداد، ابو بکر بازگشت و به آنها گفت: علی به من پاسخی نداد. عمرو بن عاص این بار عمر را فرستاد و به او گفت: تو قدرت بیشتری در سخن داری، ولی عمر نیز وقتی سخن عمرو بن عاص را برای علی(ع)اظهار کرد با سکوت آن حضرت مواجه‏شد. عمرو بن عاص که چنان دید به سربازان اظهار کرد ما نمی‏توانیم خود را به هلاکت اندازیم بیایید تا به بالای دره برویم ولی با مخالفت‏شدید سربازان مواجه شده و همگی گفتند: ما دست از اطاعت و فرمانبرداری فرمانده خود بر نمی‏داریم.

بدین ترتیب در همانجایی که علی(ع)دستور داده بود ماندند و چون نزدیکیهای سپیده صبح شد علی(ع)دستور حمله داد و لشکریان از هر سو به دشمن حمله کردند و اعراب بنی سلیم تا خواستند به خود آمده و آماده جنگ شوند شکست‏خورده و مسلمانان بر آنها پیروز شدند، و در این باره آیات سوره‏«و العادیات ضبحا» - تا به آخر - نازل گردید. ⁽²⁾

و چون به مدینه بازگشتند رسول خدا(ص)با مسلمانان دیگر به استقبال علی(ع)آمدند و چون چشم علی(ع)به پیغمبر افتاد به احترام آن حضرت از اسب پیاده شد، پیغمبر بدو فرمود: سوار شو که خدا و رسول او از تو خوشنودند.

علی(ع)از خوشحالی گریان شد، پیغمبر(ص)بدو فرمود: ای علی اگر نمی‏ترسیدم که گروههایی از امت من درباره تو همان سخنی را بگویند که نصاری درباره مسیح عیسی بن مریم گفتند، امروز درباره تو سخنی می‏گفتم که بر هیچ دسته‏ای از مردم عبور نکنی جز آنکه خاک زیر پایت را(به منظور تبرک)بردارند.

پی‏نوشت‏ها:

1. اصحاب صفه افرادی بودند که از مکه به مدینه مهاجرت کرده بودند و چون خانه و مسکنی نداشتند رسول خدا(ص)آنها را در مسجد جای داده بود و از در آمد عمومی بیت المال جیره‏ای برای آن‏ها مقرر داشته و روزانه به آنها می‏دادند و بر طبق برخی از روایات شماره آنها به چهارصد نفر می‏رسید.

2. و در نقل دیگری است که چون علی(ع)بدانجا رسید هنگام سحر بود و صبر کرد تا صبح شد و نماز را با لشکریان خواند و سپس لشکر خود را چند صف کرد و آن گاه به شمشیر خود تکیه زد و رو به دشمن ایستاده گفت:

ای مردم من فرستاده پیغمبر خدا به سوی شما هستم تا به شما بگویم: شهادت به یگانگی خدا و رسالت محمد(ص)دهید و گرنه با شمشیر بسختی با شما جنگ خواهم کرد. بنی سلیم بدو گفتند: از راهی که آمده‏ای باز گرد همان گونه که رفیقانت‏بازگشتند!

علی(ع)فرمود: من باز نمی‏گردم!نه به خدا، تا مسلمان نشوید یا شما را با این شمشیر نزنم باز نخواهم گشت!من علی بن ابیطالب بن عبد المطلب هستم!

اعراب مزبور که آن حضرت را شناختند خود را باختند و پریشان حال گشتند اما با این حال تصمیم به جنگ با او گرفتند و حمله از طرفین شروع شد و پس از آنکه شش یا هفت تن از آنها کشته شد منهزم گشتند و مسلمانان پیروز شدند و غنایمی از ایشان به دست آورده به مدینه بازگشتند.

ماخذ : کتاب: زندگانی حضرت محمد(ص) ص 537

نویسنده: رسولی محلاتی

سه هزار مرد جنگی آماده حرکت به مؤته شدند و پیغمبر اسلام پرچم جنگ را بسته و سرکردگی آنها را چنانکه در روایات شیعه آمده است به جعفر بن ابیطالب واگذار کرد و فرمود اگر برای جعفر اتفاقی افتاد،زید بن حارثه امیر لشکر باشد و اگر او هم کشته شد عبد الله بن رواحه و طبق روایات اهل سنت فرماندهی لشکر را به«زید بن حارثه»واگذار کرد و فرمود:اگر زید کشته شد فرماندهی لشکر با جعفر بن ابیطالب باشد و اگر او نیز کشته شد عبد الله بن رواحه فرمانده سپاه باشد!

در برخی از تواریخ آمده که به دنبال آن فرمود:اگر او نیز کشته شد مسلمان با نظر خویش فرماندهی از میان خود انتخاب کنند.

مردی از یهود به نام نعمان که این ماجرا را شنید گفت:ای ابا القاسم اگر تو براستی پیغمبر خدا باشی اینان را که نام بردی همگی کشته خواهند شد،زیرا انبیاء بنی اسرائیل هرگاه لشکری را به جایی می‏فرستادند و این گونه فرمانده جنگ تعیین می‏کردند اگر صد نفر را نیز به دنبال یکدیگر نام می‏بردند همگی در آن جنگ کشته می‏شدند و به دنبال آن پیش زید بن حارثه رفت و بدو گفت:با پیغمبر و خاندانت وداع کن که اگر او براستی پیغمبر باشد تو دیگر زنده بر نخواهی گشت و زید بن حارثه گفت:

به راستی گواهی می‏دهم که او پیغمبر صادق و فرستاده خداست.

و چون خواستند از مدینه حرکت کنند پیغمبر برای آنها خطبه‏ای ایراد فرمود که بااختلاف نقل شده و ما متن یکی از آنها را در اینجا انتخاب می‏کنیم:

«اغزوا بسم الله فقاتلوا عدو الله و عدوکم بالشام ستجدون فیها رجالا فی الصوامع معتزلین الناس فلا تعرضوا لهم،و ستجدون آخرین للشیطان فی رؤسهم مفاحص فاقلعوها بالسیوف،لا تقتلن امرأة و لا صغیرا ضرعا و لا کبیرا فانیا و لا تقطعن نخلا و لا شجرا و لا تهدمن بناءا» .

[به نام خدا به جنگ بروید و با دشمنان خدا و دشمنان اسلام کارزار کنید،و البته مردانی را در دیرها خواهید یافت که از مردم کناره گرفته(و به عبادت مشغول)اند مبادا متعرض آنها شوید،ولی مردان دیگری را خواهید یافت که شیطان در مشاعر و دماغ آنان جای گرفته آن سرها را با شمشیر برکنید!مبادا زنی یا کودک شیرخواری را به قتل رسانید و نه پیر فرتوتی را بکشید،و نه نخل خرما یا درختی را قطع کنید،و مبادا خانه‏ای را ویران سازید!]

و در حدیث است که چون مردم خواستند با عبد الله بن رواحهـیکی از سرکردگان لشکرـخداحافظی کنند او را دیدند که گریه می‏کند و چون سبب گریه‏اش را پرسیدند گفت:به خدا من علاقه‏ای به دنیا ندارم و گریه من برای آن است که از رسول خدا(ص)شنیدم که این آیه را درباره دوزخ می‏خواند که خدای تعالی فرمود:

«و ان منکم الا واردها کان علی ربک حتما مقضیا» ⁽¹⁾

[هیچ یک از شما نیست جز آنکه وارد دوزخ می‏شود و این حکم پروردگار تو است!]

و با این ترتیب من نمی‏دانم پس از ورود به دوزخ چگونه از آن بیرون خواهم آمد.

باری لشکر مجهز اسلام به سوی شام حرکت کرد و سربازان اسلام با شور و ایمان عجیبی بیابان خشک و سوزان عربستان را به سوی سرزمین حاصلخیز و خوش آب و هوای شام پشت سر می‏گذارد و در این سفر مسیری طولانی‏تر از تمام سفرهای جنگی را باید طی کنند و بیش از صد و پنجاه فرسخ راه بروند و خالد بن ولید نیز که تازه‏مسلمان شده بود در این سفر به طور داوطلب همراه لشکر اسلام برفت.

مسلمانان تا«معان»ـکه اکنون در جنوب کشور اردن قرار داردـپیش رفتند و در آنجا توقف کردند،در آن هنگام خبر به آنها رسید که هرقل،امپراتور روم،با صد هزار سپاه برای جنگ با مسلمانان به سرزمین«مآب»آمده و صد هزار سپاه دیگر نیز از اعراب«لخم»،«جذام»،«قین»و«بهراء»که در آن حدود سکونت داشتند به کمک وی آمده و جمعا با دویست هزار لشکر آماده جنگ با مسلمانان شده‏اند.

این خبر که به مسلمانان رسید به مشورت پرداختند که چه بکنند؟آیا بازگردند یا به پیغمبر اسلام جریان را بنویسند و از آن حضرت کسب تکلیف کنند و یا با همان سپاه اندک با لشکر روم بجنگند؟

در اینجا نیز نیروی ایمان و شوق شهادت کار خود را کرد و عبد الله بن رواحه که هم مردی شجاع و دلاور بود و هم شاعری فصیح و زبان آور بود به پا خاسته و سپاه اسلام را مخاطب قرار داده گفت:

ای مردم به خدا سوگند اینکه اکنون آن را خوش ندارید،همان است که به شوق آن بیرون آمده‏اید و این همان شهادتی است که طالب آن هستید!ما که با دشمن به عدد زیاد و کثرت سپاه نمی‏جنگیم،ما با نیروی این آیینی جنگ می‏کنیم که خدا ما را بدان گرامی داشته،برخیزید و به راه افتید که یکی از دو سرانجام نیک در جلوی ماست:یا فتح و پیروزی،یا شهادت...!

این سخنان پرشور که از دلی سرشار از ایمان بر می‏خاست در دل دیگران نیز اثر کرد و همگی گفتند:به خدا عبد الله راست می‏گوید و به دنبال آن همگی برخاسته و به راه افتادند و در«بلقاء»به سپاه روم برخوردند و راه خود را به جانب قریه«مؤته»که در آن نزدیک بود و از نظر موضعگیری جنگی مناسبتر بود کج کردند.

جنگ شروع شد

همان گونه که گفته شد:بنا بر نقل محدثین شیعه نخست جعفر بن ابیطالب پرچم جنگ را به دست گرفته و به عنوان فرمانده نخست به میدان آمد ولی به گفته مورخین اهل سنت:نخست زید بن حارثه پرچم اسلام را در میان لشکر به اهتزاز در آورد وسپس چون صاعقه‏ای خود را به قلب سپاهیان روم زد و به دنبال او مجاهدان دیگر اسلام هر یک چون شهابی در سپاه بی‏کران سپاه روم فرو رفتند.

منظره با شکوهی بود:سه هزار نفر مجاهد از جان گذشته برای مرگ پرافتخار و رسیدن به شهادت خود را به قلب دویست هزار سپاه مجهز و جنگ آزموده زده بود و از انبوه نیزه‏ها و شمشیرها و رگبار تیرهایی که به سویشان می‏آمد هراس نداشتند و دست از جان شسته هر یک خود را به یکی از صفوف منظم دشمن می‏زد و همچون شهابی سوزان تا جایی که می‏توانست پیش می‏رفت.راستی برای سپاه روم این شهامت و فداکاری باور نکردنی بود ولی از نزدیک می‏دیدند چگونه سربازان با ایمان اسلام در راه پیشرفت آیین و هدف مقدس خود تلاش می‏کنند و مختصر خونی را که در کالبد خود دارند در این راه نثار می‏نمایند!

در این گیرودار زید بن حارثه در میان حلقه نیزه‏های دشمن از پای در آمد و به گفته اینان به دنبال او جعفر بن ابیطالب بسرعت خود را به پرچم جنگ رسانده آن را به دست گرفت و به دشمن حمله کرد و همچنان جنگید تا وقتی که دید در میان حلقه محاصره دشمن قرار گرفته از اسب سرخ رنگ خود پیاده شد و برای آنکه آن اسب به دست دشمن نیفتد آن را پی کرد و سپس پیاده به جنگ پرداخت.

دشمن که می‏کوشید هر چه زودتر پرچم جنگ را فرود آورد با شمشیر دست راست جعفر را قطع کرد ولی جعفر با مهارت خاصی پرچم را به دست چپ گرفت ولی دست چپش را هم از بدن جدا کردند و او پرچم را به سینه گرفت و با دو بازوی خود نگاه داشت تا وقتی که شمشیر دشمن،او را به زمین افکند و به درجه شهادت نایل آمد و سن آن مجاهد بزرگ و نامی را در آن روز برخی سی و سه سال نوشته‏اند و برخی دیگر مانند ابن عبد البر در استیعاب گفته است:در آن روز چهل و یک سال داشت و این قول صحیحتر به نظر می‏رسد،زیرا با توجه به اینکه طبق روایات جعفر بن ابیطالب ده سال از علی(ع)بزرگتر بوده در سال هفتم حدود چهل سال از عمر وی گذشته است.

از عبد الله بن عمر نقل شده که گوید:من در آن جنگ مأمور رساندن آب به زخمیها بودم و چون جعفر به زمین افتاد خود را به وی رسانیده و آب به او عرضه‏کردم،جعفر گفت:من نذر کرده‏ام روزه باشم آب را بگذار تا شام اگر زنده ماندم بدان افطار می‏کنم من آب را در سپری ریختم و نزد او گذاردم ولی قبل از غروب جعفر از دنیا رفت.

و همچنین از او نقل شده که گفته است:در بدن جعفر بن ابیطالب پس از شهادت اثر هفتاد زخم شمشیر و نیزه و تیر یافتند.در نقل دیگری است که گفته‏اند:بیش از نود جراحت در بدن او بود و همگی آنها در جلوی بدن بود و در پشت سر اثری از زخم دیده نشد. ⁽²⁾

نگارنده گوید:در روایات زیادی از رسول خدا(ص)نقل شده که فرمود:خداوند به جای دو دست جعفر که در جنگ مؤته جدا شد دو بال در بهشت به او عنایت می‏کند که با فرشتگان پرواز می‏کند و از این رو به«جعفر طیار»موسوم گردید.

و پس از شهادت این دو فرمانده دلاور و رشید عبد الله بن رواحه پیش رفت و پرچم را به دست گرفت و پس از لختی تأمل که کرد این رجز را خواند:

یا نفس الا تقتلی تموتی‏ 
هذا حمام الموت قد صلیت‏ 
و ما تمنیت فقد اعطیت‏ 
ان تفعلی فعلهما هدیت

[ای نفس اگر کشته نشوی سرانجام خواهی مرد،این سرنوشت مرگ است که پیش آمده!و آنچه آرزوی آن را داشتیـیعنی شهادتـاکنون به تو داده‏اند و اگر کاری که آن دو(شهید)انجام دادند انجام دهی به هدایت و رستگاری رسیده‏ای.]

در این وقت از اسب خود پیاده شد و پسر عموی او استخوانی را که مختصر گوشتی در آن بود به او داده گفت:بخور تا رمقی پیدا کنی،عبد الله آن را به دست گرفته و دندان زد،ناگاه صدای شکستن شمشیری به گوشش خورد،بی‏تابانه بر خود فریاد زد:تو زنده‏ای؟استخوان را انداخت و سپس شمشیر کشیده چون شعله‏ای جواله خود را به دشمن زد و پس از شهامت بی‏نظیری به شهادت رسید.

پس از شهادت عبد الله مسلمانان خالد بن ولید راـکه تازه مسلمان شده بود ⁽³⁾ و به بی‏باکی معروف بودـبه فرماندهی خود انتخاب کردند و او نیز آن روز را تا شب به زدو خوردهای محتاطانه سپری کرد و چون شب شد عده‏ای از سپاهیان را به عقب لشکر فرستاد و چون صبح شد آنا با هیاهو به نزد لشکریان آمدند به طوری که دشمن خیال کرد نیروی امدادی از مدینه رسیده از این رو دست به حمله نزدند و لشکر اسلام نیز حمله را متوقف کرد و عملا جنگ متارکه شد و برای سپاه روم با آن شهامتی که روز قبل از جنگجویان اسلام دیده بودند همین پیروزی به شمار می‏رفت که لشکر اسلام حمله نکند و از این رو هر دو لشکر به سوی دیار خود بازگشتند.

پیغمبر(ص)از میدان جنگ خبر می‏دهد

ابن هشام و دیگران با مختصر اختلافی نوشته‏اند:در آن روزی که مسلمانان در مؤته جنگ می‏کردند رسول خدا(ص)بر فراز منبر بود و ناگهان شروع کرد به خبر دادن از میدان جنگ و فرمود:اکنون برادران مسلمان شما با دشمنان مشغول جنگ شدند.سپس شروع کرد به خبر دادن از جنگ و گریز مسلمانانـمانند کسی که خود در میدان جنگ حضور داردـتا آنکه فرمود:زید بن حارثه پرچم را به دست گرفت و همچنان جنگید تا کشته شد،و پس از او جعفر پرچم را به دست گرفت و او نیز جنگ کرد تا به شهادت رسید. ⁽⁴⁾

در اینجا رسول خدا کمی درنگ کردـبه طوری که انصار مدینه رنگشان تغییر نمودـو خیال کردند از عبد الله بن رواحه که از آنها بودـعملی سر زده که موجب سرافکندگی آنان شده،ناگاه پیغمبر(ص)ادامه داد و فرمود:

عبد الله بن رواحه پرچم را به دست گرفت و جنگید تا کشته شد!

و از اسماء بنت عمیسـهمسر جعفرـنقل کرده‏اند که گفت:در آن روزی که جعفر در«مؤته»شهید شد من در خانه نان تهیه کرده بودم و بچه‏های خود را شستشو دادم که ناگاه پیغمبر را دیدم به خانه ما آمد و فرمود:پسرانم کجا هستند؟من آنها را به نزد آن حضرت بردم ⁽⁵⁾ پیغمبر نشست و آن بچه‏ها را در بغل گرفت و دست به سرشان‏کشید،اسماء گوید:عرض کردم:یا رسول الله گویا دست یتیم نوازی به سر ایشان می‏کشی در این وقت اشک از دیدگان آن حضرت جاری شد و فرمود:آری جعفر به شهادت رسید!

با شنیدن این گفتار رسول خدا(ص)صدای من به گریه بلند شد و زنان دیگر نیز اطرافم را گرفته و شروع به گریه کردند،رسول خدا(ص)برخاسته به خانه رفت و به فاطمه(س)دستور داد غذایی برای خاندان جعفر تهیه کنید و برای آنها ببرید و به زنان خود دستور داد به خانه جعفر بروند و در مراسم عزاداری با آنها شرکت جویند.در برخی از روایات آمده که این کار را سه روز تکرار کرد و از این رو سنت بر این جاری شد که پس از آن حضرت نیز این برنامه را برای افراد مسلمانی که عزادار می‏شوند انجام دهند و تا سه روز غذای گرم تهیه کرده برای ایشان بفرستند.

مراجعت سپاه به مدینه

چنانکه گفته شد:خالد بن ولید سپاه اسلام را برداشته به مدینه آمد و چون خبر آمدن آنها به شهر رسید مردم برای دیدار آنها از مدینه بیرون آمدند و پیغمبر اسلام نیز بر چهار پایی سوار شد و با مسلمانان دیگر به استقبالشان رفت،اما وقتی مردم آنها را دیدند خاک بر روی آنها ریخته و ملامتشان می‏کردند که چرا در برابر دشمن استقامت نکردید و از میدان جنگ فرار کردید؟

پیغمبر اسلام جلوی مردم را از این کار گرفت و گفت:نه!اینها فراری نیستند بلکه به خواست خدا(از این پس)حمله افکنها خواهند بود!

مسلمانان به خانه‏های خود رفتند ولی بیشتر آنها با چهره‏های گرفته و خشمگین و زبانهای سرزنش‏آمیز خاندان خود رو به رو می‏شدند تا جایی که برخی حاضر نبودند در را به روی بازگشتگان از جنگ باز کنند و به آنها می‏گفتند:

ـچرا با برادران مسلمان خود پایداری نکردید تا کشته شوید؟

کار به جایی رسید که بسیاری از سرشناسان و بزرگان شهر از ترس ملامت مردم جرئت نمی‏کردند از خانه‏ها بیرون آیند و حتی برای نماز به مسجد نمی‏آمدند تا آنکه‏پیغمبر اسلام به دنبال آنان فرستاد و یک یک را از خانه بیرون آورد و جلوی سرزنش مردم را گرفت و آنها آرام کرد .

و مطابق نقل ابن هشام در این جنگ دوازده نفر از مسلمانانـاز مهاجر و انصارـبه شهادت رسیدند به نامهای:جعفر بن ابیطالب،زید بن حارثه،عبد الله بن رواحه،مسعود بن اسود،وهب بن سعد،عباد بن قیس،حارث بن نعمان،سراقة بن عمرو،ابو کلیب و جابر پسران عمرو بن زید،عمرو و عامر پسران سعد بن حارث.

افسانه به جای تاریخ:

از آنجا که امیرمؤمنان علی بن ابی طالب«ع»در میان مسلمانان لقب«اسد اللّه»را دارد،برخی خواسته‏اند در برابر او سرداری بتراشند و به او لقب «سیف اللّه»بدهند و این کس جز خالد بن ولید نخواهد بود.از این نظر،می‏گویند پیامبر به وی،پس از بازگشت از جنگ«موته»لقب«سیف اللّه»داد.

اگر پیامبر به مناسبت دیگری به وی لقب مزبور را می‏بخشید،جای گفتگو نبود.اما اوضاع و احوال پس از بازگشت از نبرد«موته»،ایجاب نمی‏کرد که پیامبر به او چنین لقبی را ببخشد .آیا کسی که در رأس گروهی قرار می‏گیرد که مسلمانان به آنان لقب«فراریان»می‏دهند و از آنها با پاشیدن خاک به سر و صورت،از آنان استقبال می‏کنند،آیا در چنین موقع شایسته است که پیامبر به او لقبی مانند«سیف الله»بدهد؟!و اگر او در نبردهای دیگر مظهر کامل سیف‏اللهی باشد،ولی در این نبرد مظهر چنین لقبی نبود و جز یک تدبیر نظامی قابل تحسین از وی چیزی سر نزد،وگرنه به او و زیر دستانش لقب«فراریان»نمی‏دادند.که ابن‏سعد می‏نویسد:موقع عقب‏نشینی،گروهی از سربازان روم،سربازان اسلام را تحت تعقیب قرار داده و دسته‏ای را به قتل رسانیدند . ⁽⁶⁾

سازندگان افسانه لقب«سیف اللّه»،برای تحکیم مطلب خود این جمله را نیز افزوده‏اند:«موقعی که خالد به مقام فرماندهی رسید،دستور حمله داد و خود نیز شجاعانه حمله کرد و نه شمشیر در دست او شکست و یک سپر در دست او باقی ماند».سازنده این دروغ دیگر غفلت کرده که اگر خالد و سربازان او در صحنه نبرد،چنین هنرنمائی را از خود نشان داده بودند،چرا مردم مدینه به آنان لقب«فراریان»دادند و چرا با افشاندن خاک از آنان استقبال نمودند؟در این صورت،لازم بود با کشتن گوسفند و افشاندن عطر و گلاب از آنان استقبال به عمل آورند.

پی‏نوشت‏ها:

1.سوره مریم،آیه .71

2.کنایه از این است که تا آخرین لحظه پشت به دشمن نکرده تا به زمین افتاد.

3.سال هفتم هجرت سپری گردید،و مسلمانان در پرتو پیمان حدیبیه توانستند بطور دستجمعی به زیارت خانه خدا(کعبه)بروند،و در قلب حکومت بت‏پرستان،شعارهای جانانه و تکان‏دهنده‏ای به نفع آئین یکتاپرستی بدهند،تا آنجا که دلهای برخی از سرداران قریش را مانند:«خالد بن ولید»،«عمرو عاص» (واقدی، در مغازی ج 2/743ـ745، انگیزه گرایش این سردار را به اسلام، به گونه دیگر نوشته است.) و«عثمان بن طلحه»،متوجه اسلام سازند.چیزی نگذشت که آنان به مدینه آمده،علاقه خود را به حضرت محمد«ص» و آئین وی ابراز داشتند، و ارتباط خود را با حکومت مکه که فقط اسکلتی بی‏روح از آن باقی مانده بود،قطع نمودند. (طبقات ابن سعد، ج 2/394).

برخی از سیره‏نویسان،اسلام خالد و یا عمروعاص را در سال پنجم هجرت ضبط نموده‏اند،ولی بطور مسلم اسلام آنها در آن سال نبوده است،زیرا خالد در جنگ حدیبیه که در سال ششم رخ داد،فرمانده قسمتی از سپاه قریش بوده،و اسلام این دو سردار مقارن یکدیگر بوده است. فروغ ابدیت ج،2 ص، 683

4.البته این نقل روی همان عقیده اهل سنت و سیره نویسان آنهاست که گفته‏اند:امیر اول لشکر زید بن حارثه بوده است.

5.در روایت محاسن است که فرزندان جعفر در آن روز سه تن بودند به نامهای عبد الله،عون و محمد.

6ـ طبقات، ج 2/ .129

ماخذ : کتاب: زندگانی حضرت محمد(ص) ص 530

نویسنده: رسولی محلاتی

آخرین ازدواج پیغمبر ازدواج با میمونه دختر حارث بن حزن - و خواهر زن عباس بن عبد المطلب - بود که در سفر عمره قضا اتفاق افتاد، و به پیشنهاد عباس بن عبد المطلب عموی آن حضرت انجام شد و سبب این ازدواج آن بود که میمونه اختیار ازدواج خود را به عباس واگذار کرده بود و عباس نیز با ورود پیغمبر به مکه علاقه میمونه را به این ازدواج درک کرد و بلکه مطابق گفته بسیاری از مفسرین میمونه همان زنی است که خود را به پیغمبر بخشید و خدا در قرآن داستان او را نقل کرده و قبلا نیز دو شوهر کرده بود و چون زن با ایمانی بود و این علاقه او به پیغمبر فقط منشا ایمانی داشت پیغمبر اسلام به پاسخ این محبت او را به ازدواج خویش در آورد و بخصوص که میمونه از نظر خانوادگی موقعیت‏خاصی داشت و این ازدواج می‏توانست میان پیغمبر و قبایل بزرگ مکه و قریش را مرتبط سازد از این رو با این پیشنهاد موافقت فرمود. روز سوم توقف در مکه این کار انجام شد ولی مراسم زفاف در خارج مکه در جایی به نام‏«سرف‏»صورت گرفت.

رسول خدا(ص)در نظر داشت‏به عنوان عروسی با آن زن، مهمانی ترتیب دهد و بزرگان قریش و خویشان میمونه را دعوت نماید و از نزدیک با آنها گفتگو کند و به دشمنیها و اختلافات پایان دهد، ولی قریش حاضر به این کار نشده و چون روز سوم شد سهیل بن عمرو با چند تن از قریش به عنوان نمایندگی از طرف آنها پیش پیغمبر آمده و گفتند: مهلت تو پایان یافت و دیگر در مکه نمان!

و چون رسول خدا(ص)به آنها فرمود: چه ضرر دارد که من در شهر شما عروسی کنم و ولیمه و غذایی به شما بدهم؟گفتند:

«لا حاجة لنا فی طعامک فاخرج عنا»!

[ما را به غذا و میهمانی تو احتیاجی نیست هر چه زودتر از شهر ما خارج شو!] رسول خدا(ص)که چنان دید - طبق قرارداد حدیبیه - از مکه بیرون رفت و ابو رافع - غلام خویش - را در مکه گذارد تا میمونه را با خود بیاورد.

ماخذ : کتاب: زندگانی حضرت محمد(ص) ص 525

نویسنده: رسولی محلاتی

پس از جنگ خیبر تا ماه ذی قعده که پیغمبر خدا به قصد انجام عمره - طبق قرارداد حدیبیه - حرکت کرد اتفاق مهم دیگری در مدینه نیفتاد جز چند ماموریت کوتاه مدت و سپاههای کوچکی که پیغمبر خدا برای سرکوبی برخی از قبایل اطراف مدینه که قصد تجاوز یا خیانتی داشتند فرستاد و خود با آنها نبود و در مدینه برای سر و صورت دادن به وضع مسلمانان توقف فرمود و از جمله حوادث، اسلام سه تن ازنامداران قریش - یعنی خالد بن ولید عمرو بن عاص و عثمان بن طلحه - بود که در این چند ماه اتفاق افتاد و به صف مسلمانان در مدینه پیوستند و برخی اسلام آنها را پس از«عمرة القضاء»ذکر کرده‏اند.

و چون ماه ذی قعده شد آماده حرکت‏به سوی مکه و انجام عمره‏ای که در اثر مخالفت قریش سال گذشته از او قضا شده بود گردید، و با دو هزار نفر از مسلمانان بدان سو حرکت کرد و طبق قراردادی که با قریش داشت اسلحه‏ای جز شمشیر غلاف شده همراه برنداشتند، ولی رسول خدا(ص)احتیاط کار را کرده برای آنکه مبادا قریش پیمان شکنی کنند محمد بن مسلمه را با صد سوار از جلو فرستاد و دستور داد تا«مر الظهران‏» - دره‏ای که مشرف به شهر مکه است - پیش برود و در آنجا توقف کند تا او و مسلمانان برسند.

پیغمبر به‏«ذی الحلیفه‏» - و مسجد شجره - رسید و لباس احرام پوشیده‏«لبیک‏»گفت، همه مسلمانانی که همراه آن حضرت بودند لباسهای احرام پوشیده با شور و هیجان و شوق بسیار با آن حضرت لبیک گفتند.

قریش طبق قرارداد حدیبیه وقتی از حرکت پیغمبر اسلام آگاه شدند شهر مکه را خالی کرده به کوهها رفتند، فقط عباس بن عبد المطلب و چند تن دیگر در کنار دار الندوه ایستادند تا صفوف مسلمانان را از نزدیک مشاهده کنند.

قرشیان نیز روی تپه‏ها و کوههای مجاور چادر زده بودند و بخوبی زایران خانه خدا و گروههای منظم مسلمانان را می‏دیدند.

پیغمبر اسلام با همراهان لبیک گویان با جامه‏های احرام در حالی که صت‏شتر برای قربانی همراه آورده بودند به اولین نقطه شهر مکه رسیدند، مهاجرینی که سالها بود این شهر مقدس و وطن مالوف خود را از ترس آزار و شکنجه قریش ترک کرده و آرزوی زیارت آن را داشتند اکنون از نزدیک می‏بینند و با کمال آسایش خاطر و شوکت و عظمت‏خاصی وارد این شهر می‏گردند. مسلمانان مدینه و انصار نیز که مدتها بود آرزوی زیارت خانه کعبه و طواف و عمره را داشتند ولی به خاطر جنگ با قریش و سایر درگیریها نمی‏توانستند بدانجا بیایند، اکنون در رکاب رهبر بزرگوار و پیغمبرعالی قدر خویش توفیق چنین زیارت و طوافی با این همه قدرت و ابهت نصیبشان شده، خود رسول خدا(ص)نیز که نسبت‏به این شهر عشق می‏ورزید و به گفته خود آن حضرت که به صورت خطاب به مکه فرموده بود:

اگر از ترس خویشاوندانم نبود هیچ جا را بر تو ترجیح نمی‏دادم!

باری همه دلها می‏تپید و اشک شوق در بیشتر چشمها حلقه می‏زد، رسول خدا(ص)در حالی که بر ناقه‏«قصوی‏»سوار بود بسرعت از سمت‏شمال وارد شهر گردید، عبد الله بن رواحه مهار ناقه آن حضرت را به دست داشت و رجز می‏خواند:

خلوا بنی الکفار عن سبیله

خلوا فکل الخیر فی رسوله

یا رب انی مومن بقیله

اعرف حق الله فی قبوله ⁽¹⁾

مسلمانان به همراه رسول خدا به مسجد الحرام آمدند و طواف خانه کعبه را انجام دادند و سپس ما بین صفا و مروه سعی کرده آن گاه موی سر را کوتاه نموده و شتران را در نزدیکی مروه قربانی کردند.

و بدین ترتیب سه روز در مکه بودند و در هنگام نماز به مسجد الحرام می‏آمدند و نماز می‏خواندند و مهاجرین در این سه روز به خانه‏های خود رفته و در کوچه‏های شهر آزادانه رفت و آمد داشتند و قریش نیز از دور و نزدیک شاهد اعمال و کردار آنان بودند و جمع زیادی از آنان وقتی در همین فاصله کوتاه آن صمیمیت و صفا را از مسلمانان دیدند و بر خلاف تبلیغات سوء مشرکین و دشمنان اسلام که می‏گفتند: مسلمانان برای خانه کعبه چندان احترامی قایل نیستند و افرادی جنگجو و کینه توز هستند، مشاهده کردند چگونه پیغمبر اسلام در تجلیل و احترام کعبه می‏کوشد و تا چه اندازه مهر و محبت و صفا و صمیمیت در میان مسلمانان حکمفرماست در دل متمایل به اسلام گشته و پس از رفتن مسلمانان از شهر مکه به دین اسلام در آمدند و این سفر سه روزه اثر عمیق خود را در دلهای مردم مکه به جای گذارد و در فتح مکه وماجراهای بعدی کمک بزرگی به پیشرفت اسلام و فتح شهر مکه و پیروزی در سایر جنگها و غزوات نمود.

پی‏نوشت:

1. ای کافرزادگان راه خدا را(برای پیغمبر و فرستاده او)باز کنید، راه دهید که هر چه خیر است در نزد پیغمبر خداست. پروردگارا من به گفتارش ایمان دارم، و حق خدا را در پذیرفتن گفتار او می‏دانم.

ماخذ : کتاب: زندگانی حضرت محمد(ص) ص 522

نویسنده: رسولی محلاتی

از حوادث سال هفتم یکی هم داستان رد شمس و بازگشتن خورشید است‏به دعای رسول خدا(ص)که کازرونی و دیگران نقل کرده‏اند، و حافظ گنجی شافعی آن را در فتح خیبر و هنگام تقسیم غنایم ذکر کرده است. ما آن را از روی مشکل الآثار علامه طحاوی(به نقل احقاق الحق)برای شما نقل می‏کنیم، که او به سند خود از اسماء بنت عمیس روایت کرده است که روزی هنگام عصر رسول خدا(ص)سرش را در دامان علی(ع)نهاد و حالت وحی بر آن حضرت عارض شد و طول کشید تا غروب شد و علی نماز عصر نخوانده بود اما به احترام پیغمبر نتوانست از جا برخیزد و چون پیغمبر برخاست‏به علی(ع)فرمود: آیا نماز عصر خوانده‏ای؟عرض کرد: نه.

پیغمبر دعا کرده گفت:

«اللهم ان علیا کان فی طاعتک و طاعة رسولک فاردد علیه الشمس‏»

[پروردگارا علی(بنده تو)در راه اطاعت تو و فرمانبرداری رسول تو بوده پس خورشید را برای او بازگردان. ]اسماء گوید: در این وقت‏خورشید را دیدم که بازگشت و دیوارها را دوباره آفتاب گرفت تا علی(ع)وضو گرفت و نمازش را خواند، آن گاه غروب کرد. ⁽¹⁾

پی‏نوشت:

1. نگارنده گوید: داستان‏«رد شمس‏»را بیش از بیست نفر از بزرگان اهل سنت‏با اختلاف مختصری از اسماء بنت عمیس، ابو رافع، ام سلمه، جابر، ابو سعید خدری، ابو هریره و دیگر از صحابه نقل کرده‏اند که برای اطلاع از متون آنها می‏توانید به جلد پنجم کتاب احقاق الحق، صص 540 - 521 مراجعه کنید و شاید برای برخی داستان مزبور مستبعد باشد اما باید دانست که داستان مزبور جنبه معجزه داشته و خدا بر هر چیز قادر و تواناست و با توجه و دقت در موضوع معجزه و قدرت الهی جای هیچ گونه استبعادی باقی نخواهد ماند.

جالب اینجاست که سبط بن جوزی، یکی از بزرگان عامه، به دنبال داستان حدیث رد شمس داستان جالب دیگری نقل کرد و می‏گوید:

جمعی از مشایخ و بزرگان ما در عراق نقل کرده‏اند که هنگام عصری بود که ابو منصور مظفر بن اردشیر عبادی واعظ در محله ناجیه بر فراز منبر نشسته بود و مشغول ذکر فضایل اهل بیت و نقل داستان رد شمس بود و با بیان شیوا و سحرآمیز خود دلها را به خود جذب کرده بود که ناگاه ابر سیاه و غلیظی قسمت مغرب را پوشاند و خورشید را از نظرها پنهان کرد و چندان طول کشید و هوا تاریک شد که مردم گمان کردند خورشید غروب کرده، در این وقت ابو منصور واعظ روی منبر ایستاد و با دست‏خود به سوی خورشید اشاره کرد و گفت:

لا تغربی یا شمس حتی ینتهی

مدحی لآل المصطفی و لنجله

و اثنی عنانک ان اردت ثنائهم

انسیت ان کان الوقوف لاجله

ان کان للمولی وقوفک فلیکن

هذا الوقوف لخیله و لرجله

[ای خورشید غروب نکن تا مدح من درباره اهل بیت پیغمبر و فرزندان او پایان یابد، و عنان خود باز گردان اگر بیان ثنای آنها را خواهی؟آیا فراموش کرده‏ای توقف خود را برای پیغمبر؟اگر برای مولی توقف کردی و ایستادی برای پیروان و نزدیکان او نیز باید بایستی. ]

راویان مزبور گفته‏اند: در این وقت ناگهان دیدند ابرها به یکسو رفت و خورشید بیرون آمد.

و ابن حجر عسقلانی - با شدت تعصبی که دارد - داستان رد شمس را در کتاب الصواعق المحرقه، (چاپ قاهره)، ص 126، ذکر کرده و آن را از کرامات علی(ع)دانسته و به دنبال آن داستان ابو منصور واعظ را نیز از تذکرة الخواص نقل نموده است.

و از روایات زیادی که در کتابهای شیعه و سنی در این باره وارد شده معلوم می‏شود که داستان مزبور چند بار اتفاق افتاده و برای تحقیق بیشتر لازم است‏به کتاب کفایة الموحدین، ج 2 صص 413 - 411 نیز رجوع کنید.

ماخذ : کتاب: زندگانی حضرت محمد(ص) ص 521

نویسنده: رسولی محلاتی

«فدک‏»،سرزمین آباد و حاصل‏خیزی بود که در نزدیکی‏«خیبر»قرار داشت.و فاصله آن با مدینه،در حدود 140 کیلومتر بود،که پس از دژهای خیبر،نقطه اتکاء یهودیان حجاز به شمار می‏رفت، ⁽¹⁾ سپاه اسلام،پس از آنکه یهودیان را در«خیبر»و«وادی القری‏»و«تیما»درهم شکست،و خلائی را که در شمال مدینه احساس می‏شد،با نیروی نظامی اسلام پرنمود،برای پایان دادن به قدرتهای یهودی در این سرزمین-که برای اسلام و مسلمانان کانون خطر و تحریک بر ضد اسلام به شمار می‏رفتند-سفیری به نام‏«محیط‏»پیش سران فدک فرستادند.«یوشع بن نون‏»که ریاست منطقه را بر عهده داشت،صلح و تسلیم را بر نبرد ترجیح داد،و تعهد کرد که نیمی از حاصل را هر سال در اختیار پیامبر اسلام بگذارد و از این پس،زیر لوای اسلام زندگی کند.همچنین،بر ضد مسلمانان دست‏به توطئه نزند،و حکومت اسلام در برابر این مبلغ امنیت منطقه آنها را تامین نماید.

سرزمینهائی که در اسلام به وسیله جنگ و قدرت نظامی گرفته می‏شود، متعلق به عموم مسلمانان است،و اداره آن به دست فرمانروای اسلام می‏باشد،ولی سرزمینی که بدون هجوم نظامی و اعزام نیرو به دست مسلمانان می‏افتد،مربوط به شخص پیامبر و امام پس از وی می‏باشد،و اختیار این نوع سرزمینها با او است.می‏تواند آن را ببخشد،می‏تواند اجاره دهد.یکی از آن موارد اینست که از این املاک و اموال، نیازمندیهای مشروع نزدیکان خود را به شکل آبرومندی برطرف سازد. ⁽²⁾

روی این اساس پیامبر«فدک‏»را به دختر گرامی خود حضرت زهرا«ع‏»بخشید.منظور از بخشیدن این ملک-چنانکه قرائن گواهی می‏دهد-دو چیز بود:

1-زمامداری مسلمانان پس از درگذشت پیامبر اسلام طبق تصریح مکرر پیامبر،با امیرمؤمنان بود و چنین مقام و منصبی به هزینه سنگینی نیاز دارد.

علی‏«ع‏»برای حفظ این مقام و منصب،می‏توانست از درآمد«فدک‏»،حداکثر استفاده را بنماید.گویا دستگاه خلافت از این پیش‏بینی مطلع شده بود،که در همان روزهای نخست، «فدک‏»را از دست‏خاندان پیامبر بیرون آورد.

2-دودمان پیامبر-که فرد کامل آن یگانه دختر وی و نور دیدگانش حضرت حسن و حضرت حسین(ع)بود-باید پس از فوت پیامبر،به صورت آبرومندی زندگی کنند و حیثیت و شرف پیامبر محفوظ بماند.برای این هدف پیامبر«فدک‏»را به دختر خود بخشید.

محدثان و مفسران شیعه و گروهی از دانشمندان سنی می‏نویسند:وقتی آیه «و آت ذا القربی حقه و المسکین و ابن السبیل‏» نازل گردید، ⁽³⁾ پیامبر دختر خود فاطمه را خواست و فدک را به وی واگذار نمود. ⁽⁴⁾ ناقل این مطلب،ابو سعید خدری است که یکی از صحابه بزرگ رسول خدا می‏باشد.

همه مفسران اعم از شیعه و سنی قبول دارند که این آیه،در حق نزدیکان و خویشاوندان پیامبر نازل گردیده و دختر وی روشنترین مصداق‏«ذی القربی‏»است.حتی در شام هنگامی که مرد شامی به علی بن الحسین حضرت زین العابدین گفت:خود را معرفی نمای!آن حضرت برای شناساندن خود آیه یاد شده را تلاوت نمود،و این مطلب آنچنان در میان مسلمانان روشن بود که آن مرد شامی در حالی که سر خود را بعنوان تصدیق حرکت می‏داد،به آن حضرت چنین عرض کرد:بخاطر نزدیکی و خویشاوندی خاصی که با حضرت رسول دارید،خدا به پیامبر خود دستور داده که حق شما را بپردازد. ⁽⁵⁾

خلاصه گفتار آنکه:در اینکه این آیه در حق حضرت زهرا و فرزندان وی نازل گردیده، میان علماء اسلام اتفاق نظر است،ولی در اینکه هنگام نزول این آیه،پیامبر فدک را به دختر گرامی خود بخشید،میان جامعه دانشمندان شیعه اتفاق نظر وجود دارد و برخی از دانشمندان سنی نیز با آن موافق می‏باشند.

و مامون(به هر علتی بود)خواست فدک را به فرزندان زهرا برگرداند،به یکی از محدثان معروف،«عبد الله بن موسی‏»نامه‏ای نوشت،و از او درخواست نمود که او را در این مساله راهنمائی کند.او حدیث‏بالا را که در حقیقت‏شان نزول آیه است،به وی نوشت،و مامون نیز فدک را به فرزندان حضرت فاطمه بازگردانید. ⁽⁶⁾ خلیفه عباسی به فرماندار خود در مدینه نوشت،پیامبر اسلام دهکده‏«فدک‏»را به دختر خود فاطمه بخشیده و این یک مساله مسلمی است،و میان فرزندان زهرا در این مساله اختلاف نیست. ⁽⁷⁾

روزی که مامون برای رفع شکایت و مظالم،بر کرسی خاصی نشست،نخستین نامه‏ای که به دست وی رسید،نامه‏ای بود که نویسنده آن خود را مدافع حضرت فاطمه‏«ع‏»معرفی کرده بود.«مامون‏»نامه را خواند و مقداری گریه کرد و گفت مدافع آن حضرت کیست؟! پیرمردی برخاست،و خود را مدافع او معرفی نمود.جلسه قضاوت به جلسه مناظره میان او و مامون مبدل گردید.سرانجام مامون خود را محکوم دید و به رئیس دیوان دستور داد،نامه‏ای تحت عنوان‏«رد فدک به فرزندان زهرا»بنویسد.نامه نوشته شد و به توشیح مامون رسید.در این موقع،«دعبل‏»که در جلسه مناظره حاضر بود برخاست و اشعاری سرود که آغاز آن اینست:

اصبح وجه الزمان قد ضحکا

برد مامون هاشم فدکا ⁽⁸⁾

شیعه در اثبات این مطلب،که فدک ملک طلق زهرا«ع‏»بود،به مدارکی که ارائه شد،نیازمند نیست،زیرا صدیق اکبر اسلام،امیر مؤمنان در یکی از نامه‏های خود که به استاندار بصره‏«عثمان حنیف‏»نوشته،صریحا مالکیت‏«فدک‏»را یادآور شده و می‏فرماید:«بلی کانت فی ایدینا فدک من کل ما اظلته السماء فشحت علیها نفوس قوم،و سخت عنها نفوس قوم آخرین،و نعم الحکم الله‏»: ⁽⁹⁾

آری!از میان آنچه آسمان بر آن سایه افکنده است،فقط در دست ما از اموال قابل ملاحظه دهکده فدک بود.گروهی بر آن بخل ورزیدند،و نفوس بزرگی روی مصالحی از آن چشم پوشیدند و خدا بهترین داور است.

آیا با این تصریح می‏توان در صدق مطلب شک نمود؟!

سرگذشت فدک پس از پیامبر

پس از درگذشت پیامبر،روی اغراض سیاسی،دختر عزیز پیامبر از ملک طلق خود محروم گردید،و عمال و کارگران او را از آنجا اخراج کردند.او درصدد برآمد،که از طریق قانون،حق خود را از دستگاه خلافت‏باز گیرد.

در درجه اول،دهکده فدک در اختیار او بود،و همین تسلط نشانه مالکیت او بود،با این حال،بر خلاف تمام موازین قضائی اسلام،دستگاه خلافت از او گواه طلبید.در صورتی که در هیچ جای دنیا از کسی که بر یک مال مسلط است، و به اصطلاح‏«ذوالید»می‏باشد،گواه نمی‏خواهند.او بناچار،شخصیتی مانند علی‏«ع‏»و زنی را به نام‏«ام ایمن‏»که پیامبر گواهی داده بود که او از زنان بهشت است،و بنا به نقل بلاذری، ⁽¹⁰⁾ آزاد شده پیامبر به نام‏«رباح‏»را برای شهادت پیش خلیفه برد.دستگاه خلافت،به شهادت آنها ترتیب اثر نداد و محرومیت دختر پیامبر از ملکی که پدرش به او بخشیده بود،قطعی گردید.

به حکم آیه‏«تطهیر» ⁽¹¹⁾ ،حضرت زهرا و علی و فرزندان او از هر نوع آلودگی پیراسته‏اند و اگر آیه شامل زنان پیامبر بشود،بطور قطع دختر پیامبر از مصادیق واضح آن می‏باشد،ولی با کمال تاسف این قسمت نیز نادیده گرفته شد،و خلیفه وقت ادعای وی را غیر رسمی شناخت.

در مقابل،دانشمندان شیعه معتقدند که خلیفه سرانجام تسلیم نظر دختر پیامبر گردید، و نامه‏ای در پیرامون فدک-که آن ملک طلق فاطمه است-نوشت،و به وی داد.در نیمه راه دوست دیرینه خلیفه،با دختر گرامی پیامبر تصادف نمود،و از جریان نامه آگاه گردید و نامه را گرفت و آن را پیش خلیفه آورد،و به او چنین گفت:از آنجا که علی در این جریان ذی نفع است‏شهادت او قبول نیست،و«ام ایمن‏»زن است،و شهادت یک زن ارزش نخواهد داشت.سپس در محضر خلیفه نامه را پاره کرد. ⁽¹²⁾

«حلبی‏»،در سیره خود مطلب را به گونه‏ای دیگر نقل کرده و می‏گوید:خلیفه مالکیت فاطمه را تصدیق نمود،ناگهان دوست وی‏«عمر»وارد شد،و گفت نامه چیست؟!وی گفت: مالکیت فاطمه را در این ورقه تصدیق نموده‏ام.وی گفت:تو به درآمد فدک نیازمند هستی،زیرا اگر فردا مشرکان عرب بر ضد مسلمانان قیام کردند،از کجا هزینه جنگی آنها را تامین خواهی نمود!و بعدا نامه را گرفت و پاره نمود. ⁽¹³⁾

اینجاست که انسان به واقعیت‏سخن یکی از متکلمان شیعه اذعان پیدا می‏کند،و آن اینست که:ابن ابی الحدید می‏گوید:من به یکی از متکلمان امامیه،به نام‏«علی بن نقی‏»گفتم:دهکده فدک آنچنان وسعت نداشت،و سرزمین به این کوچکی که جز چند نخل بیشتر در آنجا نبود،اینقدر ارزش نداشت که مخالفان فاطمه در آن طمع ورزند! ⁽¹⁴⁾

او در پاسخ من گفت:تو در این عقیده اشتباه می‏کنی.شماره نخلهای آنجا از نخلهای کنونی کوفه کمتر نبود.بطور مسلم،ممنوع ساختن خاندان پیامبر از این سرزمین حاصلخیز،برای این بود که مبادا امیرمؤمنان از درآمد آنجا برای مبارزه با دستگاه خلافت کمک بگیرد.از اینرو،نه تنها فاطمه را از فدک محروم ساختند،بلکه کلیه بنی هاشم و فرزندان عبد المطلب را از حقوق مشروع خود،یعنی خمس غنائمی که سپاهیان اسلام در زمان خلفاء به دست می‏آوردند،هم بی‏نصیب نمودند.

بی‏تردید،جمعیتی که باید دنبال زندگی بروند،و با کمال نیازمندی بسر ببرند،هرگز اندیشه مبارزه با وضع موجود را در دماغ خود نمی‏پرورانند. ⁽¹⁵⁾

باز همین نویسنده در صفحه 284 کتاب خود،از یکی از مدرسین بزرگ مدرسه غربی بغداد،«علی بن الفارقی‏»این جمله را نقل می‏کند و می‏گوید:من به وی گفتم:آیا دختر پیامبر در ادعای خود راستگو بود؟گفت‏بلی.گفتم:آیا خلیفه می‏دانست او زنی راستگو است؟ گفت‏بلی.گفتم چرا خلیفه حق مسلم او را در اختیارش نگذاشت؟در این موقع،استاد لبخندی زد و با کمال وقار گفت:اگر خلیفه سخن فاطمه را از این جهت که زنی راستگو است،می‏پذیرفت،و بدون درخواست‏شاهد،فدک را به وی رد می‏نمود،فردا از این موقعیت‏به سود شوهر خود علی استفاده می‏کرد و می‏گفت:خلافت مربوط به شوهرم علی است،و او در این موقع ناچار بود خلافت را به علی تفویض کند،زیرا او را راستگو می‏داند.اما خلیفه برای اینکه راه این تقاضاها و مناظرات بسته شود،او را از حق مسلم وی ممنوع ساخت.

ممنوعیت فرزندان فاطمه از فدک،در زمان خلیفه اول پی‏ریزی گردید،و پس از درگذشت علی،معاویه زمام امور را به دست گرفت،و فدک را میان سه نفر(مروان و عمرو بن عثمان و فرزندش یزید)تقسیم نمود.در دوران خلافت مروان،همه سهام در اختیار او قرار گرفت و وی آن را به فرزند خود عبد العزیز بخشید.او نیز آن را به فرزندش‏«عمر بن عبد العزیز»داد.از آنجا که او در میان خلفاء بنی امیه مردی میانه‏رو بود،نخستین بدعتی را که برداشت این بود که فدک را به فرزندان زهرا بازگردانید.پس از فوت وی،خلفاء بعدی فدک را از دست‏بنی‏هاشم گرفتند و تا روزی که طومار زندگی خلفای بنی‏امیه در هم پیچیده شد،فدک در اختیار آنان باقی بود.

در دوران خلافت‏بنی‏عباس،مساله فدک نوسان عجیبی داشت.مثلا سفاح،آن را به عبدالله بن الحسن واگذار نمود،و پس از وی‏«منصور دوانقی‏»آن را باز گرفت،ولی فرزند او مهدی آن را به اولاد زهرا بازگردانید،و پس از وی موسی و هارون روی مصالح سیاسی از دست آنها در آوردند،تا آنکه نوبت‏خلافت‏به مامون رسید.او رسما طی تشریفاتی حق را به صاحبانش واگذار نمود و پس از فوت وی باز وضع فدک نوسان پیدا کرد و گاهی مردود و گاهی ممنوع گشت.در عصر خلفاء بنی امیه و بنی العباس،فدک بیش از آنکه جنبه انتفاعی داشته باشد،جنبه سیاسی بخود گرفته بود.خلفاء صدر اسلام به درآمد آن نیازمند بودند،ولی در زمانهای بعدی ثروت و پول در میان امرا و خلفا به قدری بود،که هرگز به درآمد فدک نیازی نبود.از این جهت،وقتی عمر بن عبد العزیز،فدک را به اولاد فاطمه واگذار نمود،بنی امیه او را توبیخ کردند و گفتند:تو با این عملت‏شیخین:ابی بکر و عمر را تخطئه نمودی و او را وادار نمودند که درآمد آن را میان فرزندان فاطمه قسمت کند،و اصل مالکیت آن را در اختیار خود داشته باشد. ⁽¹⁶⁾

فدک در سنجش داوری

بررسی پرونده‏«فدک‏»،به روشنی ثابت می‏کند که بازداری دخت پیامبر از حق مشروع خود،یک جریان سیاسی بود و مساله روشن‏تر از آن بود که برای حاکم وقت،مستور و پنهان بماند.از این جهت،دخت پیامبر در خطابه آتشین و سراسر فصاحت و بلاغت‏خود چنین می‏فرماید:

«هذا کتاب الله حکما و عدلا و ناطقا و فضلا یقول‏«یرثنی و یرث من آل یعقوب‏» ⁽¹⁷⁾ «و ورث سلیمان داود» ⁽¹⁸⁾ و بین عز و جل فی ماوزع من الاقساط و شرع من الفرائض‏» ⁽¹⁹⁾ :

این کتاب خدا،«قرآن‏»که حاکم و دادگری گویا و فیصله‏بخش است،می‏گوید:حضرت زکریا از خدا درخواست کرد که خداوند به او فرزندی عطا کند،که از او و خاندان یعقوب ارث ببرد،و نیز می‏گوید:سلیمان از داود ارث برد.خداوند،سهام را در کتاب خود بیان کرده و فریضه‏هایی را روشن ساخته است.

بحث پیرامون دلالت دو آیه بر وراثت فرزندان پیامبران از آنها،و حدیثی که تنها خلیفه ناقل آن بود،مایه گستردگی سخن است.علاقمندان به کتابهای تفسیر مراجعه فرمایند. ⁽²⁰⁾

تسخیر«وادی القری‏»

پیامبر نه تنها در این نقطه به قدرتهای ضد اسلامی پایان بخشید،بلکه لازم دید به‏«وادی القری‏»که آنجا نیز نقطه اتکاء یهودیان بود،رهسپار شود.وی شخصا چند روز دژ آنان را محاصره کرد،و پس از فتح و پیروزی،قراردادی را که با مردم‏«خیبر»بسته بود،با آنان نیز بست،و از این طریق سرزمین‏«حجاز»را از شر فتنه‏گران یهود پاک ساخت و همه آنها را«خلع سلاح‏»نموده،تحت الحمایه مسلمانان قرار داد. ⁽²¹⁾

پی‏نوشت‏ها:

1. به کتاب‏«مراصد الاطلاع‏»،ماده‏«فدک‏»مراجعه شود.

2. سوره حشر،آیه‏های 6 و 7،این مطلب در کتابهای فقهی در بخش‏«جهاد»،تحت عنوان‏«فی‏ء»و«انفال‏»مورد بحث واقع شده است.

3. سوره اسراء/26.یعنی حق خویشاوندان و مساکین و به راه ماندگان را بپرداز.

4. «مجمع البیان‏»،ج 3/411،«شرح ابن ابی الحدید»،ج 16/248.

5. «الدر المنثور»،ج 4/176.

6. «مجمع البیان‏»،ج 2/411،«فتوح البلدان‏»/45.

7. «شرح ابن ابی الحدید»،ج 15/217.

8. «شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید»،ج 16.

9. «نهج البلاغه‏»،نامه 45.

10. «فتوح البلدان‏»/43.

11. انما یرید الله ان لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا -سوره احزاب/33.

12. «شرح ابن ابی الحدید»،ج 16/374.

13. «سیره حلبی‏»،ج 3/400.

14. ما موقعیت‏حاصلخیزی فدک را،در اول مقاله از کتاب مراصد الاطلاع بطور اجمال نقل کردیم.

15. «شرح ابن ابی الحدید»،ج 16/236.

16. «شرح ابن ابی الحدید»،ج 16/278.

17. سوره مریم/6.

18. سوره نمل/16.

19. «احتجاج طبرسی‏»،ج 1/145،ط نجف.

20. در این مورد به کتاب‏«فرازهایی حساس از زندگانی علی‏»ج 1/325-349 مراجعه فرمائید.

21. «تاریخ کامل‏»،ج 2/150.

ماخذ : کتاب: فروغ ابدیت، ج 2، ص 271

نویسنده: جعفر سبحانی

روزی که ستاره فروزان اسلام در سرزمین «مدینه‏» درخشید، ملت‏یهود بیش از قریش، عداوت پیامبر و مسلمانان را به دل گرفتند، و با تمام دسیسه‏ها و قوای خود، بر کوبیدن آن کمر بستند.

یهودیانی که در مدینه و اطراف آن سکونت داشتند، به سرنوشت‏شومی که نتیجه مستقیم اعمال و حرکات ناشایسته خود آنها بود، دچار شدند.گروهی از آنها اعدام و برخی مانند قبیله‏های «بنی قین قاع‏» و «بنی النضیر» ، از سرزمین مدینه رانده شدند و در «خیبر» و «وادی القری‏» و یا «اذرعات شام‏» سکونت گزیدند.

جلگه وسیع حاصلخیزی را که در شمال مدینه، به فاصله سی دو فرسنگی آن قرار دارد، «وادی خیبر» می‏نامند و پیش از بعثت پیامبر، ملت‏یهود برای سکونت و حفاظت‏خویش در آن نقطه، دژهای هفتگانه محکمی ساخته بودند.از آنجا که آب و خاک این منطقه برای کشاورزی آمادگی کاملی داشت، ساکنان آنجا در امور زراعت و جمع ثروت و تهیه سلاح و طرز دفاع، مهارت کاملی پیدا کرده بودند، و آمار جمعیت آنها بالغ بر بیست هزار بود، و در میان آنها مردان جنگاور و دلیر فراوان به چشم می‏خورد. ⁽¹⁾

جرم بزرگی که یهودیان خیبر داشتند، این بود که تمام قبائل عرب را برای کوبیدن حکومت اسلام تشویق کردند، و سپاه شرک با کمک مالی یهودان خیبر، در یک روز از نقاط مختلف عربستان حرکت کرده خود را به پشت مدینه رسانیدند.در نتیجه، جنگ احزاب که شرح آن را خواندید، رخ داد، و سپاه مهاجم با تدابیر پیامبر و جانفشانی یاران او، پس از یکماه توقف در پشت‏خندق، متفرق شدند و به وطن خود - از آن جمله یهودان خیبر به خیبر - بازگشتند و مرکز اسلام آرامش خود را بازیافت.

ناجوانمردی یهود خیبر، پیامبر را بر آن داشت که این کانون خطر را برچیند، و همه آنها را خلع سلاح کند.زیرا بیم آن می‏رفت که این ملت لجوج و ماجراجو، بار دیگر با صرف هزینه‏های سنگین، بت‏پرستان عرب را بر ضد مسلمانان برانگیزند، و صحنه نبرد احزاب بار دیگر تکرار شود.بخصوص که تعصب یهود نسبت‏به آئین خود، بیش از علاقه مردم قریش به بت‏پرستی بود، و برای همین تعصب کور بود که هزار مشرک اسلام می‏آورد، ولی یک یهودی حاضر نبود دست از کیش خود بردارد!

عامل دیگری که پیامبر را مصمم ساخت قدرت خیبریان را در هم شکند، و همه آنها را خلع سلاح نماید و حرکات آنان را زیر نظر افسران خویش قرار دهد، این بود که او با ملوک و سلاطین و رؤساء جهان مکاتبه نموده و همه آنها را با لحن قاطع به اسلام دعوت کرده بود.در این صورت هیچ بعید نبود که ملت‏یهود آلت دست کسری و قیصر شوند و با کمک این دو امپراتور، برای گرفتن انتقام، کمر ببندند، و نهضت اسلامی را در نطفه خفه سازند و یا خود امپراتوران را بر ضد اسلام بشورانند، چنانکه مشرکان را بر ضد اسلام جوان شورانیدند.

خصوصا که در آن زمان ملت‏یهود در جنگهای ایران و روم، با یکی از دو امپراتور همکاری داشت.از اینرو، پیامبر لازم دید، که هر چه زودتر این آتش خطر را برای ابد خاموش سازد.

بهترین موقعیت‏برای این کار همین موقع بود.زیرا، فکر پیامبر با بستن پیمان حدیبیه، از ناحیه جنوب (قریش) آسوده بود.وی می‏دانست که اگر دست‏به ترکیب تشکیلات یهود بزند، قریش دست کمک به سوی یهود دراز نخواهد کرد و برای جلوگیری از کمک کردن سائر قبائل شمال، مانند تیره‏های «غطفان‏» که همکار و دوست‏خیبریان در جنگ احزاب بودند، نقشه‏ای داشت که بعدا خواهیم گفت.

روی این انگیزه‏ها، پیامبر گرامی فرمان داد که مسلمانان برای تسخیر آخرین مراکز یهود در سرزمین عربستان، آماده شوند و فرمود: فقط کسانی می‏توانند افتخار شرکت درین نبرد را بدست آورند که در صلح «حدیبیه‏» حضور داشته‏اند، و غیر آنان می‏توانند بعنوان داوطلب شرکت کنند، ولی از غنائم سهمی نخواهند داشت.پیامبر «غیله لیثی‏» را جانشین خود در مدینه قرار داد، و پرچم سفیدی به دست علی «ع‏» داد و فرمان حرکت صادر نمود.برای اینکه کاروان آنها زودتر به مقصد برسد، اجازه داد که «عامر بن اکوع‏» ، ساربان آن حضرت، موقع راندن شتران سرود (حداء) بخواند.او اشعار زیر را که متن آن را در پاورقی مطالعه می‏فرمائید، ترنم می‏کرد: ⁽²⁾

به خدا سوگند اگر عنایات و الطاف خدا نبود، ما گمراه بودیم نه صدقه می‏دادیم و نه نماز می‏خواندیم.ما ملتی هستیم که اگر قومی بر ما ستم کنند و یا فتنه‏ای بر پا نمایند، ما زیر بار آنها نمی‏رویم.خداوندا پایداری را نصیب ما بفرما و ما را در این راه ثابت قدم گردان.

مضمون این سرودها، انگیزه این نبرد را به گونه‏ای روشن بیان می‏کند و می‏رساند: از آنجا که ملت‏یهود بر ما ستم نموده و آتش فتنه را در آستانه خانه ما روشن ساخته‏اند، ما برای خاموش ساختن این کانون، رنج‏سفر را بر خود هموار نموده‏ایم.

مضامین سرود، آنچنان پیامبر را راضی و مسرور ساخت که آن حضرت درباره «عامر» دعا فرمود.اتفاقا «عامر» ، در این جنگ شربت‏شهادت نوشید.

پیامبر، به هنگام حرکت دادن سپاه اسلام، توجه خاصی به شیوه استتار نظامی داشت.او علاقمند بود که کسی از مقصد وی آگاه نشود تا دشمن را غافلگیر نموده و قبل از هرگونه اقدامی، محوطه آنها را محاصره نماید.علاوه بر این، متحدان دشمن تصور کنند، که مقصد پیامبر بسوی آنها است، و برای احتیاط در خانه‏های خود بمانند، و به یکدیگر نپیوندند.

شاید گروهی تصور کردند که منظور پیامبر از این راه‏پیمائی بسوی شمال، سرکوبی قبائل «غطفان‏» و «فزاره‏» - که همدستان یهود در جنگ احزاب بودند - می‏باشد.پیامبر، وقتی به بیابان «رجیع‏» رسید، محور حرکت‏ستون را به سوی خیبر قرار داد، و بدینوسیله ارتباط این دو متحد را از هم گسست، و از اینکه قبائل مزبور به یهودان خیبر کمک کنند، جلوگیری نمود.با اینکه محاصره خیبر قریب یک ماه طول کشید، با این حال، قبائل مزبور نتوانستند متحدان خود را یاری نمایند. ⁽³⁾

رهبر بزرگ اسلام با هزار و ششصد سرباز - که دویست‏سوار نظام در میان آنها بود - به سوی خیبر پیشروی کرد. ⁽⁴⁾

هنگامی که به سرزمین خیبر نزدیک شد، دعای زیر را که حاکی از نیت پاک او ست‏خواند: بارالها! توئی خدای آسمانها و آنچه زیر آنها قرار گرفته، و خدای زمین و آنچه بر آن سنگینی افکنده.من از تو خوبی این آبادی و خوبی اهل آن و آنچه در آن هست، می‏خواهم و از بدیهای آن و بدی آنچه در آن قرار گرفته، به تو پناه می‏برم. ⁽⁵⁾

این دعا در حال تضرع، آن هم در برابر هزار و ششصد سرباز دلیر که هر کدام کانون سوزانی از عشق و شور به جنگ و نبرد بودند، حاکیست که او به منظور کشورگشائی، و توسعه‏طلبی و انتقام‏جوئی پا به این سرزمین نگذاشته است.او برای این آمده است که این کانون خطر را که هر لحظه ممکن است، پایگاهی برای مشرکان بت‏پرست، قرار بگیرد، در هم بکوبد، تا نهضت اسلامی از این ناحیه تهدید نشود.شما خواننده گرامی، خواهید دید که پیامبر پس از فتح دژها و خلع سلاح، اراضی و مزارع آنها را به خود آنها واگذار نمود، و تنها به اخذ «جزیه‏» در برابر حفظ جان و مال آنها، اکتفاء کرد.

نقاط حساس و راهها شبانه اشغال می‏شود.

دژهای هفتگانه «خیبر» ، هر کدام نام مخصوصی داشتند و نامهای آنها به قرار زیر بود: ناعم، قموص، کتیبه، نسطاة، شق، وطیح، سلالم.برخی از این دژها گاهی به یکی از سران آن دژ منسوب می‏شد، مثلا می‏گفتند: دژ «مرحب‏» و..

همچنین، برای حفاظت و کنترل اخبار خارج دژ، در کنار هر دژی، برج مراقبت‏ساخته شده بود، تا نگهبانان برجها، جریان خارج قلعه را به داخل گزارش دهند، و طرز ساختمان برج و دژ طوری بود، که ساکنان آنها بر بیرون قلعه کاملا مسلط بودند و با منجنیق و غیره می‏توانستند دشمن را سنگباران کنند. ⁽⁶⁾ در میان این جمعیت‏بیست هزاری، دو هزار مرد جنگی و دلاور بود که فکر آنها از نظر آب و ذخائر غذائی کاملا آسوده بود، و در انبارها، ذخایر زیادی داشتند.این دژها آنچنان محکم و آهنین بودند که سوراخ کردن آنها امکان نداشت، و کسانی که می‏خواستند خود را به نزدیکی دژ برسانند، با پرتاب سنگ مجروح و یا کشته می‏شدند.این دژها سنگرهای محکمی برای جنگاوران یهود به شمار می‏رفت.

مسلمانان، که در برابر چنین دشمن مجهز و نیرومندی قرار گرفته بودند، باید در تسخیر این دژها از هنرنمائی نظامی و تاکتیکهای جنگی حداکثر استفاده را بنمایند. نخستین کاری که انجام گرفت، این بود که شبانه تمام نقاط حساس و راهها، به وسیله سربازان اسلام اشغال گردید.اینکار بقدری مخفیانه و در عین حال سریع انجام گرفت، که نگهبانان برجها نیز از این کار آگاهی نیافتند.صبحگاهان که کشاورزان «خیبر» ، با لوازم کشاورزی از قلعه‏ها بیرون آمدند، چشمهای آنها به سربازان دلیر و مجاهد اسلام افتاد، که در پرتو قدرت ایمان و بازوان نیرومند و سلاحهای برنده، تمام راهها را به روی آنها بسته‏اند، که اگر قدمی فراتر بگذارند، فورا دستگیر خواهند شد.این منظره آنچنان آنها را خائف و مرعوب ساخت، که بی‏اختیار پا به فرار گذاردند، و همگی گفتند که: محمد با سربازانش اینجاست و فورا درهای دژها را سخت‏بسته و در داخل دژها شورای جنگی تشکیل گردید.وقتی چشم پیامبر به لوازم تخریبی مانند بیل و کلنگ افتاد، آن را به فال نیک گرفت و برای تقویت روحیه سربازان اسلام فرمود: «الله اکبر خربت‏خیبر انا اذا نزلنا بساحة قوم فساء صباح المنذرین‏»: «ویران باد خیبر! وقتی بر قومی فرود آئیم چه قدر بد است روزگار بیم‏داده‏شدگان‏» .نتیجه شورا این بود که زنان و کودکان را در یکی از دژها، و ذخائر غذائی را در دژ دیگر جای دهند و دلیران و جنگاوران هر قلعه با سنگ و تیر از بالا دفاع کنند و قهرمانان هر دژ در مواقع خاصی از دژ بیرون آیند و در بیرون دژ با دلیران اسلام بجنگند.دلاوران یهود از این نقشه تا آخر نبرد دست‏برنداشته، از این جهت، توانستند مدت یک ماه در برابر ارتش نیرومند اسلام مقاومت کنند، به طوریکه گاهی برای تسخیر یک دژ ده روز تلاش انجام می‏گرفت و نتیجه‏ای به دست نمی‏آمد.

سنگرهای یهود فرو می‏ریزد

نقطه‏ای را که از نظر اصول نظامی چندان حائز اهمیت نبود، و سربازان یهود کاملا بر آنجا تسلط داشتند، و حاجب و مانعی از هدف گیری و تیراندازی دشمن و سنگباران کردن مرکز اردوی اسلام نبود.روی این جهت، یکی از دلاوران کارآزموده اسلام، به نام «حباب بن منذر» ، حضور پیامبر رسید و چنین گفت: اگر شما به فرمان خدا در این نقطه فرود آمده‏اید، من کوچکترین اعتراضی بر این مطلب ندارم.زیرا دستور خداوند بالاتر از هرگونه نظر و پیش‏بینی ما است، ولی اگر فرود در این نقطه یک امر عرفی و عادی است، بطوری که افسران می‏توانند در آن اظهار نظر کنند، در این صورت ناچارم بگویم که این نقطه، چشم‏انداز دشمن است، و در نزدیکی دژ «نسطاة‏» قرار گرفته، و تیراندازان دژ بر اثر نبودن نخل و خانه، می‏توانند قلب لشکر را هدف‏گیری کنند.

پیامبر با استفاده از یکی از اصول بزرگ اسلام (اصل مشاوره) و احترام به افکار دیگران چنین فرمود: اگر شما نقطه بهتری را معرفی نمائید، آنجا را اردوگاه خود قرار می‏دهیم. «حباب‏» ، پس از بررسی اراضی خیبر، نقطه‏ای را تعیین نمود، که در پشت نخل‏ها قرار گرفته بود.در نتیجه، ستاد جنگ به آنجا انتقال یافت، و در طول مدت تسخیر خیبر، هر روز افسران و پیامبر از آنجا بسوی دژها می‏آمدند و شبانگاه به ستاد ارتش باز می‏گشتند. ⁽⁷⁾

درباره جزئیات نبرد خیبر نمی‏توان نظر قاطع ابراز کرد، ولی از مجموع کتابهای تاریخ و سیره چنین استفاده می‏شود که سربازان اسلام، دژها را یک یک محاصره می‏کردند، و کوشش می‏نمودند که ارتباط دژ محاصره شده را از دژهای دیگر قطع نمایند، و پس از گشودن آن دژ، به محاصره دژ دیگر می‏پرداختند.دژهائی که با یکدیگر ارتباط زیرزمینی داشتند و یا رزمندگان و دلاوران آنها به دفاع سرسختانه برمی‏خاستند، گشودن آنها به کندی صورت می‏گرفت، ولی دژهائی که رعب و ترس بر فرماندهان آنها مستولی گشته، و یا روابط آنها با خارج به کلی بریده شده بود، تسلط بر آنها به آسانی انجام می‏گرفت و قتل و خونریزی کمتر اتفاق می‏افتاد و کار به سرعت زیاد پیش می‏رفت.

به عقیده گروهی از تاریخ‏نویسان، نخستین دژی که از خیبر پس از رنجهای فراوان، به دست ارتش اسلام افتاد، دژ «ناعم‏» بود.گشودن این دژ به قیمت کشته شدن یکی از سرداران بزرگ اسلام، به نام «محمود بن مسلمة انصاری‏» و زخمی گشتن پنجاه تن از سربازان اسلام تمام شد.افسر مزبور به وسیله سنگ بزرگی که از بالا پرتاب کرده بودند، کشته شد، و همان لحظه جان سپرد و بنا به نقل ابن‏اثیر، در «اسد الغابه‏» ⁽⁸⁾ پس از سه روز جان سپرد و پنجاه سرباز زخمی برای پانسمان به نقطه‏ای که در لشکرگاه برای اینکار اختصاص داده شده بود، انتقال یافتند و همگی پانسمان شدند. ⁽⁹⁾ همچنین، دسته‏ای از زنان «بنی الغفار» که به اجازه پیامبر به خیبر آمده بودند، در یاری مسلمانان، و پانسمان مجروحان و سائر خدماتی که برای زن در اردوگاه مشروع بود، فداکاری و جانبازی عجیبی از خود نشان می‏دادند. ⁽¹⁰⁾

شورای نظامی تصویب نمود که پس از فتح دژ «ناعم‏» ، سربازان متوجه قلعه «قموص‏» شوند و ریاست این دژ با فرزندان «ابی الحقیق‏» بود.این دژ با فداکاری سربازان اسلام گشوده شد، و «صفیه‏» ، دختر «حیی بن اخطب‏» که بعدها در ردیف زنان پیامبر قرار گرفت، اسیر گردید.

این دو پیروزی بزرگ روحیه سربازان اسلام را تقویت کرد، و رعب و وحشت‏بر قلوب یهودیان مستولی گشت.ولی مسلمانان از نظر مواد غذائی در مضیقه عجیبی قرار گرفته بودند، بطوری که برای رفع گرسنگی، از گوشت‏برخی از حیوانات که خوردن گوشت آنها مکروه است استفاده می‏نمودند.و دژی که مواد غذائی فراوانی در آنجا بود، هنوز به دست مسلمانان نیافتاده بود.

پرهیزکاری در عین گرفتاری

در این حالت که گرسنگی شدید، بر مسلمانان مستولی گردیده بود و آنان با خوردن گوشت‏حیواناتی که خوردن آنها مکروه است، گرسنگی را برطرف می‏کردند، چوپان سیاه چهره‏ای که برای یهودیان گله‏داری می‏کرد، حضور پیامبر شرفیاب گردید و درخواست نمود که حقیقت اسلام را بر او عرضه بدارد.او در همان جلسه بر اثر سخنان نافذ پیامبر ایمان آورد، و گفت: این گوسفندان همگی در دست من امانت است، و اکنون که رابطه من با صاحبان گوسفندان بریده شد، تکلیف من چیست؟ !

پیامبر در برابر دیدگان صدها سرباز گرسنه، با کمال صراحت فرمود: «در آئین ما خیانت‏به امانت‏یکی از بزرگترین جرمها است.بر تو لازم است همه گوسفندان را تا در قلعه ببری و همه را به دست صاحبانشان برسانی‏» .او دستور پیامبر را اطاعت نمود و بلافاصله در جنگ شرکت کرد و در راه اسلام جام شهادت نوشید. ⁽¹¹⁾

آری، پیامبر نه تنها در دوران جوانی، لقب «امین‏» گرفته بود، بلکه در تمام حالات امین و درستکار بود.در تمام دوران محاصره، رفت و آمد گله‏های قلعه، در صبح و عصر، کاملا آزاد بود، و یک نفر از مسلمانان در فکر ربودن گوسفندان دشمن نبود. زیرا آنان در پرتو تعالیم عالی رهبر خود، امین و درستکار بار آمده بودند.تنها یک روز که گرسنگی شدیدی بر همه آنها غالب گردیده بود، دستور داد، دو راس گوسفند از گله بگیرند، و باقیمانده را رها کنند، تا آزادانه وارد دژ شوند، و اگر اضطرار شدید در کار نبود، هرگز دست‏به چنین کار نمیزد.از اینرو، هر موقع شکایت‏سربازان خود را از گرسنگی می‏شنید، دست‏به دعا بلند می‏کرد و می‏گفت: بارالها! دژی که مرکز غذا است، به روی سربازان بگشا و هرگز اجازه نمی‏داد، بدون فتح و پیروزی به اموال مردم دستبرد زنند. ⁽¹²⁾

با در نظر گرفتن این مراتب، غرض‏ورزی گروهی از خاورشناسان تاریخ معاصر روشن می‏گردد.آنان برای کوچک کردن اهداف عالی اسلام، سعی می‏کنند اثبات کنند که نبردهای اسلام برای غارتگری و گردآوردن غنائم بوده و سربازان اسلام در موقع جنگ و نبرد خود را ملزم به اجراء اصول عدالت نمی‏دانسته‏اند.ولی جریان فوق و امثال آن که در صفحات تاریخ ثبت گردیده است، گواه گویایی بر دروغ‏پردازی آنان می‏باشد.زیرا پیامبر در سخت‏ترین لحظات، لحظاتی که سربازان فداکار وی با مرگ و گرسنگی دست‏به گریبان بودند، اجازه نمی‏دهد چوپان گله به صاحبان یهودی خود خیانت ورزد، در صورتی که می‏توانست همه آنها را یکجا مصادره کند.

دژها یکی پس از دیگری گشوده می‏شود

پس از فتح قلعه‏های مزبور، سپاهیان اسلام به طرف دژهای «وطیح‏» و «سلالم‏» یورش آوردند.ولی مسلمانان با مقاومت‏سرسختانه یهود، در بیرون قلعه روبرو شدند.از اینرو، سربازان دلیر اسلام با جانبازی و فداکاری و دادن تلفات سنگین - که سیره‏نویس بزرگ اسلام «ابن هشام‏» آنها را در ستون مخصوص گرد آورده است - نتوانستند پیروز شوند و بیش از ده روز با جنگاوران یهود، دست و پنجه نرم کرده، و هر روز بدون نتیجه به لشکرگاه باز می‏گشتند.

در یکی از روزها، «ابی بکر» مامور فتح گردید و با پرچم سفید تا لب دژ آمد. مسلمانان نیز به فرماندهی او حرکت کردند، ولی پس از مدتی بدون نتیجه بازگشتند و فرمانده و سپاه هر کدام گناه را به گردن یکدیگر انداخته و همدیگر را به فرار متهم نمودند.

روز دیگر فرماندهی لشکر به عهده «عمر» واگذار شد.او نیز داستان دوست‏خود را تکرار نمود و بنا به نقل طبری، ⁽¹³⁾ پس از بازگشت از صحنه نبرد، با توصیف دلاوری و شجاعت فوق‏العاده رئیس دژ «مرحب‏» ، یاران پیامبر را مرعوب می‏ساخت.این وضع، پیامبر و سرداران اسلام را سخت ناراحت کرده بود.در این لحظات پیامبر، افسران و دلاوران ارتش را گرد آورد، و جمله ارزنده زیر را که در صفحات تاریخ ضبط است، فرمود: «لاعطین الرایة غدا رجلا یحب الله و رسوله و یحبه الله و رسوله یفتح الله علی یدیه لیس بفرار»: ⁽¹⁴⁾

این پرچم را فردا به دست کسی می‏دهم که خدا و پیامبر را دوست دارد و خدا و پیامبر او را دوست می‏دارند و خداوند این دژ را به دست او می‏گشاید.او مردیست که هرگز پشت‏به دشمن نکرده و از صحنه نبرد فرار نمی‏کند و بنا به نقل طبرسی و حلبی چنین فرمود: کرار غیر فرار، یعنی به سوی دشمن حمله کرده، و هرگز فرار نمی‏کند. ⁽¹⁵⁾

این جمله که حاکی از فضیلت و برتری معنوی و شهامت آن سرداری است که مقدر بود فتح و پیروزی به دست او صورت بگیرد، غریوی از شادی توام با اضطراب و دلهره در میان ارتش و سرداران سپاه برانگیخت.هر فردی آرزو می‏کرد ⁽¹⁶⁾ که این مدال بزرگ نظامی نصیب وی گردد، و این قرعه به نام او افتد.

سیاهی شب همه جا را فرا گرفت.سربازان اسلام به خوابگاه خود رفتند.

نگهبانان در مواضع مرتفع، مراقب اوضاع دشمن بودند.آفتاب با طلوع خود، سینه افق را شکافت، خورشید با اشعه طلائی خود دشت و دمن را روشن ساخت.سرداران گرد پیامبر آمده و دو سردار شکست‏خورده، با گردنهای کشیده متوجه دستور پیامبر شده و می‏خواستند هر چه زودتر بفهمند که این پرچم پرافتخار به دست چه کسی داده خواهد شد. ⁽¹⁷⁾

سکوت پرانتظار مردم، با جمله پیامبر که فرمود: «علی کجا است؟ !» درهم شکست.در پاسخ او گفته شد که او دچار درد چشم است، و در گوشه‏ای استراحت نموده است.پیامبر فرمود او را بیاورید.طبری می‏گوید: علی را بر شتر سوار نموده و در برابر خیمه پیامبر فرود آوردند.این جمله حاکی است که عارضه چشم به قدری سخت‏بوده که سردار را از پای درآورده بود.پیامبر دستی بر دیدگان او کشید، و در حق او دعا نمود.این عمل و آن دعا، مانند دم مسیحائی، آنچنان اثر نیک در دیدگان او گذارد که سردار نامی اسلام تا پایان عمر به درد چشم مبتلا نگردید.

پیامبر به علی دستور پیشروی داد.همچنین، یادآور شد که قبل از جنگ نمایندگانی را بسوی سران دژ اعزام بدارد و آنها را به آئین اسلام دعوت نماید.اگر آن را نپذیرفتند، آنها را به وظایف خویش تحت لوای حکومت اسلام آشنا سازد که باید خلع سلاح شوند و با پرداخت جزیه در سایه حکومت اسلامی آزادانه زندگی کنند. ⁽¹⁸⁾ و اگر به هیچ کدام گردن ننهادند، با آنان بجنگد.جمله زیر، آخرین جمله‏ای بود که مقام فرماندهی بدرقه راه علی ساخت و گفت: «لئن یهدی الله بک رجلا واحدا خیر من ان یکون لک حمر النعم‏»: هرگاه خداوند یک فرد را به وسیله تو هدایت کند، بهتر از این است که شتران سرخ موی مال تو باشد و آنها را در راه خدا صرف کنی. ⁽¹⁹⁾

آری، پیامبر عالیقدر در بحبوحه جنگ، باز در فکر راهنمائی مردم بوده و همین، می‏رساند که تمام این نبردها برای هدایت مردم بوده است.

پیروزی بزرگ در خیبر

هنگامی که امیرمؤمنان «ع‏» ، از ناحیه پیامبر مامور شد که دژهای «وطیح‏» و «سلالم‏» را بگشاید (دژهائی که دو فرمانده قبلی موفق به گشودن آنها نشده بودند، و با فرار خود ضربه جبران‏ناپذیری بر حیثیت ارتش اسلام زده بودند) زره محکمی بر تن کرد و شمشیر مخصوص خود، «ذو الفقار» را حمایل نموده، «هروله‏» کنان و با شهامت‏خاصی که شایسته قهرمانان ویژه میدانهای جنگی است، بسوی دژ حرکت کرد و پرچم اسلام را که پیامبر به دست او داده بود، در نزدیکی خیبر بر زمین نصب نمود.در این لحظه در خیبر باز گردید، و دلاوران یهود از آن بیرون ریختند.نخست‏برادر «مرحب‏» به نام «حارث‏» ، جلو آمد هیبت نعره او آنچنان مهیب بود که سربازانی که پشت‏سر علی «ع‏» بودند، بی‏اختیار عقب رفتند، ولی علی مانند کوه پای بر جا ماند.لحظه‏ای نگذشت که جسد مجروح «حارث‏» ، به روی خاک افتاد و جان سپرد.

مرگ برادر، «مرحب‏» را سخت غمگین و متاثر ساخت.او برای گرفتن انتقام برادر در حالی که غرق سلاح بود، و زره یمانی بر تن و کلاهی که از سنگ مخصوص تراشیده بود بر سر داشت، در حالی که «کلاه خود» را روی آن قرار داده بود، جلو آمد و به رسم قهرمانان عرب رجز زیر را می‏خواند:

قد علمت‏خیبر انی مرحب شاکی السلاح بطل مجرب:

در و دیوار خیبر گواهی می‏دهد که من مرحبم، قهرمانی کارآزموده و مجهز با سلاح جنگی هستم.

ان غلب الدهر فانی اغلب و القرن عندی بالدماء مخضب ⁽²⁰⁾

اگر روزگار پیروز است، من نیز پیروزم، قهرمانانی که در صحنه‏های جنگ با من روبرو می‏شوند، با خون خویشتن رنگین می‏گردند.

علی نیز رجزی در برابر او سرود، و شخصیت نظامی و نیروی بازوان خود را به رخ دشمن کشید و چنین گفت:

انا الذی سمتنی امی حیدرة ضرغام آجام و لیث قسورة:

من همان کسی هستم که مادرم مرا حیدر (شیر) خوانده، مرد دلاور و شیر بیشه‏ها هستم.

عبل الذراعین غلیظ القصره کلیث غابات کریه المنظرة:

بازوان قوی و گردن نیرومند دارم، در میدان نبرد مانند شیر بیشه‏ها صاحب منظری مهیب هستم.

رجزهای دو قهرمان پایان یافت.صدای ضربات شمشیر و نیزه‏های دو قهرمان اسلام و یهود، وحشت عجیبی در دل ناظران پدید آورد.ناگهان شمشیر برنده و کوبنده قهرمان اسلام، بر فرق مرحب فرود آمد و سپر و کلاه خود و سنگ و سر را تا دندان دو نیم ساخت. این ضربت آنچنان سهمگین بود که برخی از دلاوران یهود که پشت‏سر مرحب ایستاده بودند، پا به فرار گذارده به دژ پناهنده شدند.و عده‏ای که فرار نکردند، با علی تن به تن جنگیده و کشته شدند.علی یهودیان فراری را تا در حصار تعقیب نمود.در این کشمکش، یکنفر از جنگجویان یهود با شمشیر بر سپر علی زد و سپر از دست وی افتاد.علی فورا متوجه در دژ گردید، و آن را از جای خود کند، و تا پایان کارزار به جای سپر به کار برد.پس از آنکه آن را بروی زمین افکند، هشت نفر از نیرومندترین سربازان اسلام از آنجمله ابو رافع، سعی کردند که آن را از این رو به آن رو کنند، نتوانستند. ⁽²¹⁾ در نتیجه قلعه‏ای که مسلمانان ده روز پشت آن معطل شده بودند، در مدت کوتاهی گشوده شد.

یعقوبی، در تاریخ خود ⁽²²⁾ می‏نویسد: در حصار از سنگ و طول آن چهار ذرع و پهنای آن دو ذرع بود.شیخ مفید، در ارشاد ⁽²³⁾ به سند خاصی از امیر مؤمنان، سرگذشت کندن در خیبر را چنین نقل می‏کند: من در خیبر را کنده به جای سپر به کار بردم و پس از پایان نبرد آن را مانند پل به روی خندقی که یهودیان کنده بودند، قرار دادم.سپس آن را میان خندق پرتاب کردم مردی پرسید آیا سنگینی آن را احساس نمودی؟ گفتم به همان اندازه سنگینی که از سپر خود احساس می‏کردم.

نویسندگان سیره مطالب شگفت‏انگیزی درباره کندن باب خیبر و خصوصیات آن و رشادت‏های علی «ع‏» که در فتح این دژ انجام داده، نوشته‏اند.این حوادث، هرگز با قدرتهای معمولی بشری وفق نمی‏دهد.امیرمؤمنان، خود در این باره توضیح داده و شک و تردید را از بین برده است.آن حضرت در پاسخ شخصی چنین فرمود: «ما قلعتها بقوة بشریة و لکن قلعتها بقوة الهیة و نفس بلقاء ربها مطمئنة رضیة‏» ⁽²⁴⁾ یعنی من هرگز آن در را با نیروی بشری از جای نکندم، بلکه در پرتو نیروی خداداد و با ایمانی راسخ به روز باز پسین این کار را انجام دادم.

تحریف حقایق

اگر از حق نگذریم، باید بگوئیم «ابن هشام‏» ، در سیره خود و «ابو جعفر طبری‏» ، در تاریخ خویش، مشروح مبارزه علی «ع‏» را در خیبر آورده و جزئیات جریان را مو به مو تشریح نموده‏اند، ولی در پایان بحث احتمال موهومی را - که قتل مرحب وسیله محمد بن مسلمه بود - ذکر کرده و می‏گویند:

برخی معتقدند که مرحب، به وسیله محمد بن مسلمه کشته شد، زیرا او برای گرفتن انتقام برادر خود که در فتح دژ «ناعم‏» وسیله یهودیان کشته شده بود، از طرف پیامبر ماموریت‏یافت، و در این کار نیز موفق گردید.این احتمال آن چنان بی‏پایه است که هرگز با تاریخ مسلم و متواتر اسلام نمی‏تواند برابری کند.علاوه بر این، این افسانه تاریخی یک سلسله اشکالاتی دارد که از نظر خوانندگان می‏گذرانیم:

1- طبری و ابن هشام، این افسانه تاریخی را از صحابی بزرگ جابر بن عبد الله نقل کرده‏اند ⁽²⁵⁾ و ناقل این داستان این مطلب خلاف را از زبان این مرد بزرگ نقل کرده، در صورتی که جابر در تمام غزوات افتخار رکاب پیامبر را داشته، جز در این غزوه، که توفیق شرکت در آن را نیافت.

2- محمد بن مسلمه آن چنان شجاع و دلاور نبود که فاتح خیبر گردد و در طول تاریخ خود، نمونه بارزی از شجاعت ندارد تنها او در سال سوم هجرت، از طرف پیامبر مامور شد کعب بن الاشرف یهودی را - که پس از جنگ بدر، مشرکان را برای تجدید جنگ با مسلمانان تحریک می‏کرد - به قتل برساند.او از ترس، سه شبانه روز آب و غذا نخورد، و وحشت او مورد اعتراض پیامبر قرار گرفت، و او در پاسخ گفت: نمی‏دانم آیا در این قسمت موفقیت‏به دست‏خواهم آورد یا نه؟ پیامبر پس از مشاهده این وضع، چهار نفر همراه او فرستاد که با کمک آنها شر کعب را که خواهان تجدید جنگ میان مسلمانان و مشرکان بود، قطع کند.آنان در نیمه شب با نقشه خاصی، دشمن خدا را کشتند، ولی محمد بن مسلمه از کثرت ترس و وحشت، یکی از یاران خود را مجروح ساخت. ⁽²⁶⁾ بطور مسلم، صاحب چنین روحیه‏ای نمی‏تواند دلاوران خیبر را عقب زند.

3- فاتح خیبر نه تنها با مرحب دست و پنجه نرم کرد و او را مقتول ساخت، بلکه پس از کشته شدن مرحب، عده‏ای فرار کرده و عده دیگر یک یک به میدان نبرد آمده و تن به تن با او نبرد کرده‏اند.اینک نام دلاوران یهود که پس از کشته شدن مرحب با علی به جنگ برخاسته‏اند:

1- داود بن قابوس 2- ربیع بن ابی الحقیق 3- ابو البائت 4- مرة بن مروان 5- یاسر خیبری 6- ضجیج‏خیبری.همه این شش تن، از ابطال و دلاوران یهود در بیرون خیبر بودند و بزرگترین سد و مانع در برابر گشودن دژهای دشمن شمرده می‏شدند.اینان در حالی که رجز می‏خواندند و مبارز می‏طلبیدند، به دست قهرمان بزرگ اسلام امیرمؤمنان از پای درآمدند.داوری کنید آیا با این وضع فاتح خیبر و کشنده مرحب کیست؟ اگر کشنده مرحب، محمد بن مسلمه بود، او نمی‏توانست پس از کشتن مرحب بسوی لشکرگاه اسلام برگردد و وجود این دلاوران را در پشت‏سر مرحب نادیده بگیرد بلکه باید با اینها نبرد کند، در صورتی که به اتفاق تمام تواریخ این افراد فقط با علی مبارزه کرده و به دست او از پای درآمدند.

4- این افسانه تاریخی با حدیث متواتری که از پیامبر نقل شده مخالف است، زیرا او درباره علی فرمود: «یفتح الله علی یدیه‏» ، یعنی این پرچم را به دست کسی می‏دهم که فتح و پیروزی به دست او صورت می‏گیرد، و فردای آن روز پرچم فتح را به دست او سپرد.از طرف دیگر، یکی از بزرگترین موانع پیروزی، وجود مرحب خیبری بود که شجاعت او دو فرمانده اسلام را مجبور به فرار نمود.اگر کشنده مرحب، محمد بن مسلمه باشد، پیامبر باید این جمله را درباره او بفرماید نه درباره علی.

«حلبی‏» ، سیره‏نویس معروف می‏گوید: ⁽²⁷⁾ در اینکه مرحب به دست علی «ع‏» از پای درآمد، شکی نیست.همچنین «ابن اثیر» می‏گوید: سیره‏نویسان و محدثان علی «ع‏» را کشنده مرحب می‏دانند و روایات متواتر در این باره نقل شده است.

«طبری‏» در تاریخ و «ابن هشام‏» در سیره خود، اندکی دچار آشفتگی شده و جریان شکست و بازگشت دو فرماندهی را که پیش از علی «ع‏» ، ماموریت فتح دژهای یهود یافته بودند، طوری نوشته‏اند که هرگز با مفهوم جمله‏ای که پیامبر اسلام درباره علی فرمود، تطبیق نمی‏کند.

پیامبر در این باره چنین فرمود: «و لیس بفرار» ، یعنی او فرماندهی است که هرگز فرار نمی‏کند.مفاد و مفهوم این جمله این است که علی بسان دو فرمانده گذشته نیست و هرگز او فرار نخواهد کرد، یعنی آن دو فرمانده قبلی پا به فرار گذارده و سنگر را خالی کرده بودند.در صورتی که دو نویسنده نامبرده، این نکته را تذکر نداده‏اند و جریان بازگشت آنان را طوری نوشته‏اند که آن دو کاملا انجام وظیفه نمودند، ولی موفق به فتح نشدند. ⁽²⁸⁾

سه نقطه درخشان در زندگی علی «ع‏»

در اینجا مطلب را با ذکر سه فضیلت درباره فاتح خیبر به پایان می‏رسانیم: روزی معاویه به سعد وقاص اعتراض نمود که چرا به علی ناسزا نمی‏گوئی؟ او در پاسخ وی چنین گفت: من هر موقع به یاد سه فضیلت از فضائل علی می‏افتم، آرزو می‏کنم ای کاش من یکی از این سه فضیلت را داشتم:

1- روزی که پیامبر او را در مدینه جانشین خود قرار داد و خود به جنگ تبوک رفت و به علی چنین گفت: تو نسبت‏به من همان منصب را داری که هارون نسبت‏به موسی داشت، جز اینکه پس از من پیامبری نخواهد آمد.

2- روز خیبر فرمود: فردا پرچم را به دست کسی می‏دهم که خدا و پیامبر او را دوست دارند.افسران و فرماندهان عالیقدر اسلام در آرزوی نیل به چنین مقامی بودند.فردای آن روز، پیامبر علی را خواست و پرچم را به او داد و خدا در پرتو جانبازی علی پیروزی بزرگی نصیب ما نمود.

3- روزی که قرار شد پیامبر با سران نجران به مباهله بپردازد، پیامبر دست علی و فاطمه و حسن و حسین را گرفت و گفت: «اللهم هؤلاء اهلی‏» . ⁽²⁹⁾

عوامل پیروزی

دژهای خیبر فتح شد و یهودیان با شرایط خاصی در برابر ارتش اسلام سر تسلیم فرود آوردند.ولی باید دید که عوامل پیروزی چه بوده است؟ ! و نکات برجسته این بخش همین است.پیروزی فوق‏العاده مسلمانان در این نبرد، در گرو عواملی بود که اکنون به طور اجمال به آنها اشاره می‏شود و بعدا به شرح آنها می‏پردازیم:

1- نقشه و تاکتیک نظامی.

2- کسب اطلاعات و تحصیل اسرار داخلی دشمن.

3- جانبازی و فداکاری همه جانبه امیرمؤمنان.اینک ما هر سه قسمت را مورد بررسی قرار می‏دهیم:

1- نقشه و تاکتیک نظامی

ارتش اسلام در نقطه‏ای فرود آمد، که روابط یهودیان را با دوستان آنان (قبائل غطفان) قطع نمود.به طور کلی در میان تیره‏های غطفان مردان شمشیرزن و بی‏پروا فراوان بود، و اگر آنها به کمک یهودیان شتافته و دست‏به دست هم داده بودند، فتح دژهای خیبر غیر ممکن بود.قبیله «غطفان‏» ، وقتی از حرکت ارتش اسلام آگاهی یافتند، با تجهیزات کافی برای نجات متحدان خود حرکت کردند، ولی هنوز چیزی راه نپیموده بودند، که در میان آنان شایع شد که یاران محمد «ص‏» از یک راه انحرافی متوجه سرزمین آنها شده‏اند.این شایعه به قدری قوت گرفت که آنان از نیمه راه بازگشتند، و تا پایان فتح خیبر از جایگاه خود حرکت نکردند.

تاریخ‏نویسان، این شایعه را معلول ندای غیبی می‏دانند، ولی هیچ بعید نیست که این شایعه از ناحیه مسلمانان تیره‏های غطفان درست‏شده، و طراحان این شایعه مسلمانان واقعی تیره‏های غطفان بوده باشند که به دستور پیامبر مامور بودند در لباس کفر، میان قبائل خود به سر ببرند.آنان به قدری در طرح این نقشه ماهر بودند که نگذاشتند ستونهای تیره‏های «غطفان‏» به سوی متحدان خود حرکت نمایند، و این مطلب در جنگ احزاب سابقه دارد، زیرا در پرتو شایعه‏سازی یک مسلمان غطفانی، به نام «نعیم بن مسعود» آرتش کفر متفرق شده و دست از حمایت‏یهودیان برداشتند.

2- کسب اطلاعات

پیامبر اسلام در نبردها به کسب اطلاعات اهمیت فراوان می‏داد، و پیش از محاصره خیبر بیست تن از پیشتازان جنگ را به سرپرستی «عباد بن بشیر» ، بسوی خیبر روانه ساخت.آنان با یک نفر از یهودیان در نزدیکی خیبر روبرو شدند.عباد پس از مذاکره با او دریافت که وی از کارآگاهان یهود است.فورا دستور داد او را دستگیر کرده به حضور پیامبر بردند.او وقتی به مرگ تهدید شد، همه اسرار یهودیان خیبر را بیرون ریخت.در نتیجه، معلوم شد که خیبریان پس از گزارش رهبر منافقان، «عبد الله بن سلول‏» روحیه خود را سخت‏باخته‏اند، و هنوز از قبیله غطفان کمکی به آنها نرسیده است.

نمونه دیگر از کسب اطلاعات: در ششمین شب جنگ، پاسداران ارتش اسلام یک نفر یهودی را دستگیر کرده خدمت پیامبر آوردند.پیامبر اوضاع و احوال یهودیان را از وی پرسید.وی گفت: اگر تامین جانی دارم، بگویم.او پس از اخذ «تامین‏» چنین گفت: امشب دلاوران خیبر از دژ «نسطاة‏» به دژ «شق‏» انتقال می‏یابند، تا از آنجا از خود دفاع کنند.شما ای ابا القاسم (کنیه پیامبر است) فردا دژ نسطاة را فتح می‏نمائی (پیامبر فرمود ان شاء الله)، در زیرزمینهای آنجا مقادیر زیادی منجنیق، ارابه جنگی، زره و شمشیر موجود است و شما می‏توانید با استفاده از این وسائل، دژ «شق‏» را سنگباران کنید. ⁽³⁰⁾ پیامبر، اگرچه از این وسائل تخریبی استفاده نکرد، ولی اطلاعاتی که این فرد دستگیر شده در اختیار او گذارد، جالب بود.زیرا نقطه حمله فردا را روشن ساخت، و معلوم شد که فتح دژ «نسطاة‏» ، نیروی بیشتری نخواهد برد و در گشودن دژ «شق‏» ، باید احتیاط بیشتری بکار برد.

باز نمونه دیگر: در گشودن یکی از قلعه‏ها پس از سه روز معطلی، شخصی از یهودیان - شاید برای استخلاص جان خود بود که - شرفیاب خدمت پیامبر گردیده و چنین گفت: اگر یک ماه در این نقطه توقف کنی، هرگز دست‏بر آنها نخواهی یافت، ولی من مجرای آب این قلعه را نشان می‏دهم، و شما می‏توانید آب را به روی آنها ببندید.پیامبر با بستن آب به روی دشمن موافقت نکرد، و گفت من هرگز آب را بر روی کسی نمی‏بندم تا از تشنگی بمیرند، ولی دستور داد برای تضعیف روحیه دشمن بطور موقت آب را ببندند. بستن آب آنچنان آنان را مرعوب ساخت، که بلافاصله پس از جنگ کوتاهی تسلیم شدند. ⁽³¹⁾

3- فداکاری امیرمؤمنان «ع‏»

ما مشروح فداکاری آن حضرت را به طور اجمال نوشتیم و اکنون جمله‏ای از خود آن حضرت نقل می‏نمائیم:

«ما در برابر ارتش بزرگ یهود و دژهای آهنین آنها قرار گرفتیم.دلاوران آنها هر روز از دژها بیرون آمده مبارز می‏طلبیدند، و گروهی را می‏کشتند.در این لحظه، پیامبر خدا به من دستور داد تا برخیزم و به سوی دژ بروم.من با قهرمانان آنها روبرو شدم، گروهی را کشته و گروهی را عقب راندم.آنان به دژ پناهنده شدند و در را بستند.من در دژ را کنده و تنها وارد شدم، و کسی در برابر من مقاومت نکرد و من در این راه کمکی جز خدا نداشتم‏» . ⁽³²⁾

مهر و عاطفه در صحنه نبرد

هنگامی که دژ «قموص‏» گشوده شد، «صفیه‏» دختر حیی ابن اخطب با زن دیگری اسیر گردیدند. «بلال‏» ، این دو نفر را از کنار کشتگان یهود عبور داد و خدمت پیامبر آورد. پیامبر از جریان آگاه گردید، از جای برخاست و عبا بر سر «صفیه‏» افکند و از او احترام کرد و برای استراحت او نقطه‏ای را در لشکرگاه معین کرد، سپس با لحن تند به بلال گفت: «مگر مهر و عاطفه از دل تو رخت‏بربسته که این دو زن را از کنار اجساد عزیزان خود عبور دادی‏» ؟ ! حتی به همین اندازه اکتفا نکرد، «صفیه‏» را از میان اسیران به خود اختصاص داد، و رسما در ردیف زنان خود درآورد، و از این طریق شکست روحی او را جبران نمود.اخلاق و عواطف پیامبر اثر بسیار نیکی در روان «صفیه‏» گذارد، که بعدها در زمره زنان علاقمند و باوفای پیامبر درآمد، و در موقع احتضار پیامبر بیش از زنان دیگر اشگ می‏ریخت. ⁽³³⁾

کنانة بن ربیع به قتل می‏رسد: از موقعی که یهودیان «بنی النضیر» ، از مدینه رانده شدند و در خیبر سکنی گزیدند، صندوق تعاونی مشترکی برای امور همگانی و هزینه‏های جنگی و پرداخت‏خونبهای کسانی که به دست افراد قبیله «بنی النضیر» کشته می‏شدند تشکیل داده بودند.گزارشهای رسیده به پیامبر حاکی بود که این اموال در اختیار «کنانه‏» ، شوهر «صفیه‏» است.پیامبر «کنانه‏» را احضار نمود، و خواستار تعیین جایگاه این صندوق گردید.او اصل مطلب را انکار کرد و گفت هرگز از چنین امری آگاهی ندارم.دستور توقیف «کنانه‏» صادر گردید و قرار شد در این باره اطلاعات بیشتری بدست آورند.تحقیقات ماموران برای پیدا کردن جای این اموال آغاز گردید. سرانجام یک نفر گفت من فکر می‏کنم که جای این گنج فلان نقطه خاص (خرابه) باشد، زیرا من در ایام جنگ و پس از آن، شاهد رفت و آمد زیاد «کنانه‏» به این نقطه بودم. پیامبر بار دیگر کنانه را خواست و گفت: می‏گویند جای صندوق در فلان نقطه است، اگر در آنجا گنج‏به دست آید، شما کشته خواهی شد.او باز خود را به بی‏اطلاعی زد.به دستور پیامبر حفاری در آن آغاز گردید، و گنج «بنی النضیر» به دست‏سربازان اسلام افتاد.اکنون باید کنانه به سزای اعمال خود برسد، اوعلاوه بر جرم کتمان چنین امری، یکی از افسران اسلام را ناجوانمردانه ترور کرده بود.یعنی سنگ بزرگی را غافلگیرانه بر سر «محمود بن مسلمه‏» افکنده و او را کشته بود.پیامبر برای اخذ انتقام و ادب کردن سائر یهودیان - که بار دیگر با حکومت اسلامی از در حیله و تزویر و دروغ وارد نشوند - او را به دست‏برادر مقتول داد، و برادر مقتول، «کنانه‏» را به انتقام برادر خویش کشت. ⁽³⁴⁾ «کنانه‏» آخرین فردی بود که به جرم ترور یک سردار بزرگ به قتل رسید.

غنائم جنگی تقسیم می‏شود: پس از گشودن دژهای دشمن و خلع سلاح عمومی و گردآوری غنائم، پیامبر دستور داد که همه غنائم در نقطه خاصی جمع‏آوری شود.یک نفر به دستور پیامبر در میان سربازان اسلام ندا داد که: بر هر فرد مسلمانی لازم است هر چه از غنائم به دست آورده - حتی نخ و سوزن را - به بیت المال بازگرداند، زیرا خیانت مایه ننگ است و روز رستاخیز آتش بر جانش می‏شود. ⁽³⁵⁾

پیشوایان حقیقی اسلام در مساله امانت فوق‏العاده سختگیری نموده، حتی بازگردانیدن امانت را یکی از علائم ایمان دانسته و خیانت را از علائم نفاق شمرده‏اند. ⁽³⁶⁾ از این جهت، روزی که از میان باقیمانده اموال یک سرباز، اموال دزدی به دست آمد، پیامبر بر جنازه او نماز نخواند.تفصیل جریان چنین است:

روز حرکت از سرزمین خیبر، ناگهان بر غلامی که مامور بستن کجاوه‏های پیامبر بود، تیری اصابت کرد و همان دم جان سپرد.ماموران به جستجو پرداختند، تحقیقات آنها به جائی نرسید، همگی گفتند: بهشت‏بر او گوارا باشد.ولی پیامبر فرمود: من با شما در این جریان هم عقیده نیستم، زیرا عبائی که بر تن او است از غنائم است و او آن را به خیانت‏برده و روز رستاخیز به صورت آتش او را احاطه خواهد کرد.در این لحظه یک نفر از یاران پیامبر گفت من دو بند کفش از غنائم بدون اجازه برداشته‏ام، پیامبر فرمود: آن را برگردان وگرنه روز رستاخیز به صورت آتش در پای تو قرار می‏گیرد. ⁽³⁷⁾

این رویداد نیز، غرض‏ورزی گروهی از خاورشناسان را آشکار می‏سازد، زیرا آنان نبردهای اسلام را غارتگری قلمداد نموده و از اهداف معنوی آن چشم پوشیده‏اند، و حال آنکه چنین نظم و انضباطی در یک ملت غارتگر و یغماگر قابل تصور نیست.رهبر یک ملت‏یغماگر، هرگز نمی‏تواند رد امانت را نشانه ایمان بشمارد، و آنچنان سربازان خود را تربیت کند که آن را از بردن یک بند کفش از بیت المال باز دارد.

کاروانی از سرزمین خاطره‏ها

پیش از آنکه پیامبر عازم خیبر شود، «عمرو بن امیه‏» را به دربار نجاشی فرستاده بود.هدف از اعزام سفیر به دربار حبشه این بود که پیام پیامبر را به شاه حبشه برساند و از او بخواهد که وسائل حرکت کلیه مسلمانان مقیم حبشه را فراهم آورد.نجاشی دو کشتی برای حرکت آنها ترتیب داد و کشتی مهاجران در سواحل نزدیک مدینه لنگر انداخت.مسلمانان مهاجر آگاه شدند که پیامبر رهسپار سرزمین خیبر شده، آنان نیز بی‏درنگ به سرزمین خیبر آمدند.مسافران حبشه موقعی رسیدند که مسلمانان تمام دژها را فتح کرده بودند.پیامبر اکرم 16 گام به استقبال جعفر بن ابیطالب رفت و پیشانی او را بوسید و فرمود نمی‏دانم به کدام بیشتر خوشحال شوم، از اینکه پس از سالیان درازی، موفق به ملاقات شما شده‏ام، یا از اینکه خداوند به وسیله برادر تو علی «ع‏» دژهای یهود را به روی ما گشود. ⁽³⁸⁾ سپس فرمود: می‏خواهم امروز به تو چیزی را هدیه کنم.مردم تصور کردند که این هدیه از قماش هدایای مردم مادی است، یعنی طلا و نقره است.ناگهان پیامبر سکوت خود را در هم شکست و نماز مخصوصی را که بعدها به نام نماز جعفر طیار معروف گردید، تعلیم جعفر نمود. ⁽³⁹⁾ آمار تلفات: تلفات مسلمانان در این نبرد از 20 نفر تجاوز ننمود، ولی تلفات یهودیان زیادتر بود و اسامی 93 نفر از آنها در تاریخ ضبط شده است. ⁽⁴⁰⁾

گذشت در هنگام پیروزی

مردان الهی و جوانمردان بزرگ جهان، به هنگام فتح و پیروزی، با دشمن ناتوان و رنجور، با کمال لطف و محبت معامله می‏نمایند.اغماض و گذشت آنان بر سر دشمن، سایه می‏افکند و از لحظه‏ای که دشمن تسلیم می‏شود، از در عطوفت وارد شده، انتقام‏جوئی و کینه‏توزی را کنار می‏گذارند.

پیشوای بزرگ مسلمانان پس از فتح خیبر، بالهای عطوفت‏خود را بر سر مردم خیبر گشود، (مردمی که با صرف هزینه‏های زیاد، اعراب بت‏پرست را بر ضد او شورانیده و مدینه را مورد تهاجم و در آستانه سقوط قرار داده بودند) و تقاضای یهودیان خیبر را، مبنی بر اینکه آنان در سرزمین خیبر سکنی گزینند، و اراضی و نخلهای خیبر در اختیار آنها باشد و نیمی از درآمد را به مسلمانان بپردازند، پذیرفت. ⁽⁴¹⁾ حتی به نقل ابن هشام ⁽⁴²⁾ ، مطلب یاد شده را خود پیامبر پیشنهاد کرد، و دست‏یهود را در امور کشاورزی و غرس نهال و پرورش درختان باز گذارد.

پیامبر می‏توانست‏خون همه آنها را بریزد و یا آنان را از سرزمین خیبر براند، و یا مجبورشان سازد که آئین اسلام را بپذیرند.اما بر خلاف پندار یک شت‏خاورشناس مغرض و سربازان علمی استعمار، که تصور می‏کنند: «آئین اسلام، آئین زور و شمشیر است، و مسلمانان به زور سر نیزه ملل مغلوب را وادار کردند که آئین اسلام را بپذیرند» ، هرگز چنین کاری نکرد، بلکه آنان را در اقامه شعائر دینی خود و اصول و فروع مذهب خویش آزاد گذارد.

اگر پیامبر با یهود خیبر نبرد کرد، از این نظر بود که: خیبر و ساکنان آن، کانون خطری برای اسلام و آئین توحید بودند، و پیوسته با مشرکان در براندازی حکومت نوبنیاد اسلام همکاری می‏کردند.روی این نظر، پیامبر ناچار بود با آنها نبرد کند و همه آنها را خلع سلاح نماید، تا زیر حکومت اسلامی، با کمال آزادی به امور کشاورزی و اقامه شعائر مذهبی خود بپردازند.در غیر این صورت، زندگی برای مسلمانان مشکل بود، و پیشرفت آئین اسلام متوقف می‏گردید.

اگر از یهودیان جزیه گرفت، برای این بود که آنان از امنیت‏حکومت اسلامی بهره‏مند بودند و حفظ جان و مال آنها برای مسلمانان لازم بود.و طبق محاسبات دقیق، مقدار مالیاتی که هر مسلمان موظف بود، به حکومت اسلامی بپردازد، بیشتر از جزیه‏ای بود که دولت اسلام از ملت‏های یهود و نصاری می‏گرفت.مسلمانان باید خمس و زکات بدهند و گاهی از اصل اموال خود نیازمندیهای دولت اسلامی را برطرف سازند و در برابر آن یهود و مسیحیانی که زیر لوای اسلام زندگی می‏کنند، و از حقوق فردی و اجتماعی بهره‏مند می‏شوند، باید در برابر این حقوق مانند سائر مسلمانان مبلغی تحت عنوان جزیه بپردازند، و حساب «جزیه‏» اسلامی از «باج گرفتن‏» جدا است.

نماینده‏ای که هر سال از طرف پیامبر برای ارزیابی محصول خیبر و تنصیف آن معین می‏شد، فردی ارزنده و دادگر بود، که عدالت و دادگستری او مورد اعجاب یهود قرار می‏گرفت.این شخص، «عبد الله رواحه‏» بود که بعدها در جنگ «موته‏» کشته شد.او سهمیه مسلمانان را از محصول خیبر تخمین می‏زد.و گاهی یهود تصور می‏کردند که او در حدس خود اشتباه کرده و زیاد تخمین زده است.او در پاسخ آنها می‏گفت: من حاضرم قیمت تعیین شده را به شما بپردازم، و باقیمانده، مال مسلمانان باشد.

یهود در برابر این دادگری می‏گفتند: بهذا قامت السموات و الارض: در سایه اینگونه عدل و داد، آسمانها و زمین استوار گردیده است. ⁽⁴³⁾

در اثناء گردآوری غنائم جنگ، قطعه‏ای از تورات به دست مسلمانان افتاد. یهودیان از پیامبر درخواست نمودند که آن قطعه را به خود آنها بازگرداند.پیامبر به مسؤل بیت المال دستور داد که آن را رد کند.

رفتار لجوجانه یهود:

در برابر این عواطف سرشار، یهود از خودسری و خیانت‏خود دست‏برنداشته و در کمین پیامبر و یاران او نشسته و نقشه‏هائی می‏کشیدند.اینک به دو نمونه از رفتار یهود اشاره می‏نمائیم:

1- گروهی، زن یکی از اشراف یهود را به نام «زینب‏» فریب دادند که پیامبر را از طریق غذا مسموم سازد.نقشه وی از این قرار بود که آن زن، کسی را خدمت‏یکی از یاران پیامبر فرستاد و از او پرسید که پیامبر اسلام کدام عضو از گوسفند را دوست می‏دارد.او در پاسخ گفت: ذراع گوسفند مطبوعترین عضو برای او است.زینب، گوسفندی را بریان کرد و آن را مسموم ساخت، و بیش از همه در ذراع آن سم داخل نمود و بعنوان هدیه خدمت پیامبر فرستاد.پیامبر نخستین لقمه‏ای را که به دهان خود گذارد، احساس کرد که مسموم است.فورا آن را از دهان درآورد، ولی هم غذای او، «بشر بن براء معرور» که از روی غفلت چند لقمه از آن خورده بود، پس از مدتی بر اثر سم درگذشت.پیامبر دستور داد که زینب را احضار کنند.سپس به او گفت: چرا چنین جفائی را بر من روا داشتی؟ ! وی در پاسخ به عذر کودکانه‏ای متمسک شد و گفت تو اوضاع قبیله ما را بر هم زدی، من با خود فکر کردم که اگر فرمانروا باشی، با خوردن این سم از بین خواهی رفت، و اگر پیامبر خدا باشی قطعا از آن اطلاع یافته و از خوردن آن خودداری خواهی نمود.پیامبر از سر تقصیر او درگذشت، و گروهی را که او را به این کار وادار کرده بودند تعقیب ننمود.بدون شک اگر چنین حادثه‏ای برای غیر پیامبر از فرمانروایان دیگر رخ داده بود، زمین را با خون آنان رنگین می‏ساختند و دسته‏ای را به حبسهای طولانی محکوم می‏نمودند. ⁽⁴⁴⁾ این سوء قصد، که از طرف یک زن یهودی صورت گرفت، بسیاری از یاران پیامبر را نسبت‏به «صفیه‏» یهودی که در شمار زنان پیامبر درآمده بود، بدگمان ساخت.آنان چنین می‏پنداشتند که وی ممکن است‏شبانه به جان پیامبر آسیب برساند.از اینرو، ابو ایوب انصاری در خیبر و اثناء راه، حفاظت‏خیمه پیامبر را بر عهده داشت، و خود پیامبر از این دلسوزی آگاه نبود.بامدادان، که پیامبر از خیمه بیرون آمد، دید، ابو ایوب با شمشیر کشیده دور خیمه قدم می‏زند.علت را پرسید او گفت هنوز آثار عصبیت و کفر از دل این زن (صفیه) که اکنون در شمار همسران شما است، بیرون نرفته و از سوء قصد او مطمئن نبودم.از این جهت، شب را تا به صبح گرد این خیمه قدم می‏زدم که جان شما را حفاظت نمایم.پیامبر از عواطف دوست دیرینه خود خوشحال شد و در حق وی دعا کرد. ⁽⁴⁵⁾

2- نمونه دیگر از جفا و ستم یهود، در برابر محبتهای بزرگ پیامبر اینست که: در یکی از سالها «عبد الله بن سهل‏» ، از طرف پیامبر ماموریت‏یافت که محصول خیبر را به مدینه انتقال دهد.او موقعی که انجام وظیفه می‏کرد، مورد حمله دسته ناشناسی از یهود قرار گرفت.در این حمله، او از ناحیه گردن سخت آسیب دید، و با گردن شکسته به روی زمین افتاد و جان سپرد.دسته مهاجم جسد او را در میان چشمه‏ای افکندند، سران قوم یهود عده‏ای را خدمت پیامبر فرستادند و او را از مرگ مرموز نماینده‏اش آگاه ساختند.برادر مقتول «عبد الرحمن بن سهل‏» ، با پسر عموهای خود خدمت پیامبر رسیدند، و جریان را به عرض وی رسانیدند.برادر مقتول خواست آغاز به سخن کند.از آنجا که سن او از سائر حضار کمتر بود، پیامبر به یکی از دستورات اجتماعی اسلام اشاره کرد و فرمود: کبر کبر یعنی اجازه بده افراد بزرگتر از شما سخن بگویند.سرانجام پیامبر فرمود: اگر قاتل «عبد الله‏» را می‏شناسید و می‏توانید سوگند یاد کنید که او قاتل است، من او را گرفته در اختیار شما می‏گذارم، آنان از در تقوی و پرهیزگاری وارد شده و در حال خشم حقیقت را زیر پا ننهادند، و گفتند: ما هرگز قاتل را نمی‏شناسیم.پیامبر فرمود: حاضرید ملت‏یهود سوگند یاد کنند که ما هرگز او را نکشته‏ایم، و قاتل او را نمی‏شناسیم تا در سایه این قسم، ذمه آنان از خون عبد الله بری شود؟ آنان گفتند عهد و پیمان و قسم ملت‏یهود، پیش ما اعتبار ندارد. پیامبر در این صورت دستور داد نامه‏ای به سران یهود نوشته شود که جسد کشته مسلمانی در سرزمین شما پیدا شده است، باید دیه آن را بپردازید.آنان در پاسخ نامه پیامبر سوگند یاد کردند که هرگز دست ما به خون وی آلوده نیست و از قاتل وی نیز اطلاع نداریم.پیامبر دید کار به بن‏بست رسیده، برای اینکه خونریزی مجدد راه نیافتد، خود شخصا دیه عبد الله را پرداخت. ⁽⁴⁶⁾ و بار دیگر از این راه به ملت‏یهود اعلام نمود، که او یک مرد ماجراجو و جنگجو نیست.اگر او سیاستمداری معمولی بود، جریان «عبد الله‏» را دستاویز خویش قرار داده و به زندگی گروهی از آنان خاتمه می‏داد.و - همانطوری که قرآن معرفی می‏نماید - پیامبر رحمت و مظهر لطف خدا است، تا مجبور نشود و کارد به استخوان نرسد، دست‏به قبضه شمشیر نمی‏برد. ⁽⁴⁷⁾

دروغ مصلحت‏آمیز

بازرگانی به نام «حجاج بن علاط‏» ، در سرزمین خیبر حاضر بود، که با مردم مکه داد و ستد داشت.عظمت چشمگیر اسلام و رفتار عطوفانه پیامبر با این ملت لجوج، قلب او را روشن ساخت.از اینرو، خدمت پیامبر رسید و اسلام آورد.سپس برای گردآوری مطالبات خود از مردم مکه، نقشه زیرکانه‏ای کشید.او از دروازه مکه وارد شد، دید سران قریش در انتظار خبرند، و از جریان خیبر سخت نگران می‏باشند.همگی دور شتر او را گرفته، و با بی‏صبری هر چه تمامتر از اوضاع «محمد» سؤال می‏کردند.او در پاسخ آنها گفت: «محمد» شکستی خورد که مانند آن را نشنیده‏اید و یاران او کشته و یا دستگیر شدند، و خود او دستگیر شده و سران یهود تصمیم دارند که او را به مکه آورند و در برابر دیدگان قریش اعدام نمایند.این گزارش دروغ آنچنان آنها را خوش حال ساخت، که از فرط سرور در پوست نمی‏گنجیدند.سپس رو به مردم کرد و گفت: در برابر این بشارت خواهش می‏کنم هر چه زودتر مطالبات مرا بدهید تا من، پیش از سوداگران دیگر به سرزمین خیبر روم، و اسیران را خریداری کنم.مردم فریب خورده که دست از پا نمی‏شناختند، در مدت کمی تمام مطالبات او را پرداختند.

انتشار این خبر «عباس‏» ، عموی پیامبر را ناراحت‏ساخت.او خواست‏با «حجاج‏» ملاقات کند.اما وی با اشاره چشم و ابرو، به عباس رسانید که حقیقت را بعدا به او خواهد گفت.حجاج در آخرین لحظات حرکت، با عموی پیامبر مخفیانه ملاقات کرد و گفت من اسلام آورده‏ام و این نقشه برای این بود که طلبهای خود را گرد آورم، و خبر صحیح اینست که:

روزی که من از خیبر حرکت کردم، تمام دژهای خیبر به دست مسلمانان افتاده بود، و «صفیه‏» دختر پیشوای آنها، حیی بن اخطب اسیر گردید، و در ردیف زنان پیامبر قرار گرفت و این مطلب را سه روز پس از حرکت من انتشار بده.سه روز بعد، عباس بهترین لباس خود را پوشید، و با گرانترین عطرها خود را خوشبو ساخت، و عصا به دست گرفته وارد مسجد شد، و شروع به طواف کعبه نمود.قریش از تظاهر عباس به فرح و سرور در تعجب فرو ماندند، زیرا در برابر این مصیبت‏بزرگی که به برادرزاده‏اش وارد آمده، باید لباس عزا بر تن کند.او تعجب آنان را با گفتار زیر از بین برده گفت: گزارشی که «حجاج‏» به شما داد، نقشه زیرکانه‏ای بود که مطالبات خود را از شما وصول کند.او اسلام آورده و موقعی از خیبر حرکت نموده بود، که بزرگترین پیروزی نصیب «محمد» شده و یهودیان خلع سلاح شده، گروهی از آنها کشته و دسته‏ای اسیر گردیده بودند.سران قریش از شنیدن این خبر بیش از حد ملول گشتند و چیزی نگذشت که خبر فتح و پیروزی مسلمانان به گوش آنان رسید. ⁽⁴⁸⁾

پی‏نوشت‏ها:

1. «سیره حلبی‏» ، ج 3/36، «تاریخ یعقوبی‏» ، ج 2/46.

2. و الله لو لا الله ما اهتدینا و لا تصدقنا و لا صلینا انا اذا قوم بغوا علینا و ان اراد وافتنة ابینا فانزلن سکینة علینا و ثبت الاقدام ان لاقینا

3. «سیره ابن هشام‏» ، ج 2/330.

4. «امالی طوسی‏» /164- ابن هشام در سیره خود ج 2/328.تاریخ حرکت‏سربازان اسلام را ماه محرم و ابن سعد در طبقات ج 2/77، تاریخ آنرا جمادی الاولی سال هفتم می‏دانند.و چون اعزام سفیران در ماه محرم همان سال انجام گرفت، از این جهت نظریه دوم استوارتر به نظر می‏رسد.بخصوص که مهاجران حبشه پس از نامه پیامبر به «نجاشی‏» به وسیله «عمرو بن امیه‏» ، در خیبر به پیامبر رسیدند.زیرا مدت زمانی لازم است که سفیر پیامبر از مدینه به حبشه برود و از آنجا همراه مهاجران به مدینه و خیبر بازگردد.و چون حرکت‏سفیران در ماه محرم بود، طبعا، باید نبرد خیبریان در ماههای بعد انجام گرفته باشد.

5. اللهم رب السموات و ما اظللن و رب الارضین و ما اقللن...نسالک خیر هذه القریة و خیر اهلها و خیر ما فیها، و نعوذ بک من شرها و شر اهلها و شر ما فیها - «کامل‏» ، ج 2/147.

6. «سیره حلبی‏» ، ج 3/38.

7. «سیره حلبی‏» ، ج 3/39.

8. «اسد الغابه‏» ، ج 4/334.

9. «سیره حلبی‏» ، ج 3/40.

10. «سیره ابن هشام‏» ، ج 3/342.

11. «سیره ابن هشام‏» ، ج 3/345.

12. «سیره ابن هشام‏» ، ج 3/346 و 350.

13. «تاریخ طبری‏» ، ج 2/300.

14. «مجمع البیان‏» ، ج 9/120، «سیره حلبی‏» ، ج 2/43، «ج 2/43، «سیره ابن هشام‏» ، ج 3/349.

15. مورخ بزرگ اسلام، ابن ابی الحدید از سرگذشت فرار این دو سردار، سخت متاثر گشته و در قصیده معروف خود چنین می‏گوید:

و ما انس لا انس اللذین تقدما و فرهما و الفر، قد علما

خوب اگر همه چیز را فراموش کنم که هرگز سرگذشت این دو سردار را فراموش نخواهم کرد، زیرا آنان شمشیر به دست گرفته و به سوی دشمن رفتند و با اینکه می‏دانستند فرار از جهاد حرام است، پشت‏به دشمن کرده فرار نمودند.

و للرایة العظمی و قد ذهبابها ملابس ذل فوقها، و جلابیب

آنها پرچم بزرگ را به سوی دشمن بردند، ولی در عالم معنی پرده‏هائی از ذلت و خواری آن را پوشانیده بود.

یشلهما من آل موسی شمر دل طویل نجاد السیف، اجید یعبوب

یک جوان تندرو از فرزندان موسی آنان را طرد می‏کرد، جوان بلندبالا که بر اسب تندرو سوار بود.

16. هنگامی که علی در خیمه سخن فوق را از پیامبر شنید، با دلی پر از شوق چنین گفت: اللهم لا معطی لما منعت و لا مانع لما اعطیت - «سیره حلبی‏» ، ج 3/41.

17. عبارت تاریخ طبری در این بحث چنین است: فتطاول ابو بکر و عمر.

18. «بحار» ، ج 21/28.

19. «صحیح مسلم‏» ، ج 5/195، «صحیح بخاری‏» ، ج 5/22 و 23.

20. ابن هشام، در سیره خود، رجز «مرحب‏» را به گونه دیگر نقل کرده است.

21. «تاریخ طبری‏» ، ج 2/94، «سیره ابن هشام‏» ، ج 3/349.

22. ج 2/46.

23. «ارشاد» /59.

24. «بحار» ، ج 21/21.

25. «سیره ابن هشام‏» ، ج 3/348.

26. «سیره ابن هشام‏» ، ج 2/65.

27. «سیره حلبی‏» ، ج 3/44.

28. «سیره ابن هشام‏» ، ج 3/349.

29. «صحیح مسلم‏» ، ج 7/120.

30. «سیره حلبی‏» ، ج 3/41.

31. همان مدرک/47.

32. «خصال‏» ، ج 2/16.

33. «تاریخ طبری‏» ، ج 3/302.

34. «سیره ابن هشام‏» ، ج 3/337، «بحار» ، ج 21/33.

35. ردوا الخیاط و المخیط فان الغلول عار و شنار و نار یوم القیامة.

36. «وسائل الشیعة‏» ، باب جهاد نفس، حدیث 4.

37. «سیره ابن هشام‏» ، ج 3/339.

38. بایهما اشد سرورا؟ بقدومک یا جعفر ام بفتح الله علی ید اخیک خیبر.

39. «خصال‏» ، ج 2/86، «فروع کافی‏» ، ج 1/129.

40. «بحار» ، ج 21/32.

41. «سیره ابن هشام‏» ، ج 1/337.

42. همان مدرک/356.

43. «سیره ابن هشام‏» ، ج 2/354، «فروع کافی‏» ، ج 1/405.

44. معروف اینست که پیامبر در کسالت وفات خود می‏فرمود: این بیماری از آثار غذای مسمومی است که آن زن یهودی پس از فتح برای من آورد.اگرچه پیامبر اولین لقمه را بیرون انداخت، ولی آن زهر خطرناک با آب دهان پیامبر کمی مخلوط شد و روی دستگاههای بدن آن حضرت اثر خود را گذارد.

45. «سیره ابن هشام‏» ، ج 2/339- 340، «بحار» ، ج 21/6.

46. «سیره ابن هشام‏» ، ج 3/369- 370.

47. تجاوز یهود منحصر به اینها نبود.آنان، گاهگاهی با نقشه‏های مختلفی به مسلمانان آسیب می‏رساندند، اینکه در دوران خلافت عمر، فرزند او عبد الله که با گروهی برای بستن قرارداد به خیبر رفته بود، از ناحیه یهود آسیب دید.خلیفه وقت از جریان آگاه گردید، و در فکر چاره برآمد.سپس به استناد حدیثی که بعضی از پیامبر نقل کرده بودند، به اصحاب پیامبر گفت: هر کسی طلبی از مردم خیبر دارد، بگیرد، زیرا من دستور خواهم داد، که آنان این سرزمین را ترک گویند.چیزی نگذشت که یهود خیبر به جرم تجاوزهای مکرر از خیبر رانده شده و شبه جزیره را ترک گفتند.

48. «بحار» ، ج 21/34.

ماخذ : کتاب: فروغ ابدیت، ج 2، ص 239

نویسنده: جعفر سبحانی

پیمان‏«حدیبیه‏»،فکر پیامبر را از ناحیه جنوب(مکه)آسوده ساخت و در پرتو این آرامش،گروهی از سران عرب به آئین اسلام گرویدند.در این هنگام،رهبر گرامی مسلمانان فرصت را مغتنم شمرد،و با زمامداران وقت و رؤساء قبایل و رهبران مذهبی مسیحیان جهان آن روز،باب مکاتبه را باز نمود،و آئین خود را(که در آن روز از دائره یک عقیده ساده گام فراتر نهاده و می‏توانست همه بشر را زیر لوای توحید و تعالیم عالی اجتماعی و اخلاقی خود گرد آورد)به ملل زنده جهان آن روز عرضه داشت.

این نخستین گامی بود که پیامبر پس از 19 سال کشمکش با قریش لجوج،برداشت.اگر دشمنان داخلی،با نبردهای خونین خود او را مشغول نمی‏ساختند،پیامبر پیش از این، به دعوت ملل جهان دست می‏زد.ولی حملات ناجوانمردانه عرب او را مجبور ساخت،که قسمت مهمی از وقت‏خود را به امر دفاع از حوزه اسلام صرف نماید.

نامه‏هائی که پیامبر گرامی،به عنوان دعوت اسلام به امراء و سلاطین،و رؤساء قبائل و شخصیتهای برجسته معنوی و سیاسی نوشته است،از شیوه دعوت او حکایت‏می‏کند. اکنون 185 ⁽¹⁾ نامه،از متون نامه‏های پیامبر که برای تبلیغ و دعوت به اسلام و یا به عنوان میثاق و پیمان نوشته است،در دست داریم،که محدثان و تاریخ‏نویسان آنها را ضبط کرده‏اند.همه این نامه‏ها حاکی است که روش اسلام در دعوت و تبلیغ، منطق و برهان بوده است،نه جنگ و شمشیر.روزی که پیامبر از حملات قریش مطمئن گردید، با فرستادن نامه و اعزام مبلغان،ندای خود را به گوش جهانیان رسانید.

متون این نامه‏ها و اشاراتی که در لابلای آنها نهفته است،نصایح و اندرزها و تسهیلات و نرمشهائی که پیامبر در موقع بستن پیمان با ملل بیگانه از خود نشان داده،همه و همه گواه زنده بر ضد نظریه خاورشناسانی است که خواسته‏اند چهره اسلام را با تهمتهای ناروای خود بپوشانند و پیشرفت اسلام را زائیده نیزه و شمشیر دانند. ما امیدواریم که روزی بتوانیم ترجمه متون تمام این نامه‏ها و حوادثی را که پیرامون آنها رخ داده و یا نوشتن آنها را ایجاب کرده،به گونه‏ای به رشته تحریر درآوریم،و از این طریق روش اسلام را در نشر آئین خود در نقاط مختلف جهان روشن سازیم.

رسالت پیامبر جهانی بود

گروهی از بی‏خردان به رسالت جهانی پیامبر اسلام از دریچه تردید و شک می‏نگرند، و در این تردید،از یک سلسله نغمه‏هائی که برخی از نویسندگان مزدور سر می‏دهند،پیروی می‏نمایند.سردسته این گروه،خاورشناسی مانند«سر ویلیام مویر»است که می‏گوید:موضوع عمومیت رسالت‏«محمد»، ⁽²⁾ بعدها به وجودآمد،و محمد از هنگام بعثت تا زمان وفات خود فقط عربها را به اسلام دعوت می‏کرد،و محمد جز عربستان جائی را نمی‏شناخت.

این نویسنده از شیوه نیاکان انگلیسی خود پیروی کرده،و در برابر آیات زیادی که گواهی می‏دهند که او عموم جهانیان را به توحید و رسالت‏خود دعوت می‏کرد،پرده بر روی حقائق افکنده و می‏گوید:او فقط عربها را دعوت می‏کرد.ما در اینجا برخی از آیات را که شهادت می‏دهد که رسالت پیامبر اسلام،دعوت جهانی بوده،می‏آوریم و شما می‏توانید مشروح این قسمت را در کتابهای عقائد مطالعه بفرمائید.اینک ترجمه آیات:

1-ای مردم(دقت‏بفرمائید:نمی‏گوید ای عربها!)من فرستاده خدا به سوی همه شما هستم. طرف خطاب در آیه،همه مردم است،چنانکه می‏فرماید: «قل یا ایها الناس انی رسول الله الیکم جمیعا» . ⁽³⁾

2-ای محمد«ص‏»ما ترا برای همه مردم مبشر و منذر(بشارت‏دهنده و بیم‏دهنده) فرستاده‏ایم. ⁽⁴⁾

3-ما کتاب ترا وسیله یادآوری برای جهانیان قرار داده‏ایم. ⁽⁵⁾

4-ای محمد!باید هر انسانی را از خشم خداوند بترسانی. ⁽⁶⁾

5-اوست که پیامبر خود را با هدایت و دین پایداری فرستاد،تا پیامبر خود و آئین پایدار او را بر تمام ادیان غالب سازد و اگر چه مشرکان نخواهند. ⁽⁷⁾

اکنون ما از این نویسنده انگلیسی سؤال می‏کنیم:با این دعوتهای جهانی که‏در این آیات منعکس است،چگونه او می‏گوید:موضوع عمومیت جهانی بعدها پیش آمده است؟! آیا با وجود این آیات و آیه‏های دیگر و با بودن سفیران پیامبر اسلام،در سرزمینهای دور،و متون نامه‏های آن حضرت که در صفحات تاریخ ضبط است،(حتی عین برخی از نامه‏های آن حضرت که برای دعوت اجانب به نقاط دور دست نوشتند تاکنون محفوظ مانده،و زینت‏بخش موزه‏های جهان است)باز جا دارد که انسان در جهانی بودن رسالت او تردید کند؟!

نویسنده با کمال وقاحت می‏نویسد:محمد جز عربستان(حجاز)جای دیگر را نمی‏شناخت.در صورتی که او در سن 16 سالگی همراه عموی خود به شام رفته و در سنین جوانی بازرگانی خدیجه را از مکه تا شام بر عهده داشت و همراه کاروان بازرگانی قریش به شام رفت.

راستی ما هر موقع در تاریخ می‏خوانیم که یک جوان یونانی(اسکندر مقدونی)می‏خواست فرمانروای جهان شود،و یا می‏شنویم که ناپلئون در سر می‏پروراند که امپراطوری جهانی تشکیل دهد،هرگز اعجاب و استغراب به ما دست نمی‏دهد.ولی هر موقع دسته‏ای از خاورشناسان می‏شنوند که رهبر بزرگ مسلمانان به فرمان خداوند،دو امپراطور بزرگ جهانی را که قوم وی با ملت هر دو امپراطور روابط بازرگانی داشتند،به آئین توحید دعوت کرده است،با لجاجت و سخنان بی‏اساس،آن را یک امر محال و ممتنع قلمداد می‏کنند.

پیک رسالت در نقاط دور دست

پیامبر اسلام،مساله دعوت زمامداران را مانند سایر مسائل مهم،در یک شورای بزرگ مطرح ساخت.روزی به یاران خود چنین فرمود:بامدادان همگی حاضر شوید تا امر مهمی را با شما در میان بگذارم.فردای آن روز،پس از ادای فریضه صبح پیامبر به یاران خود چنین فرمود:

«بندگان خدا را نصیحت کنید!کسی که سرپرست امور مردم شد و در هدایت و راهنمائی آنان نکوشید،خدا بهشت را بر او حرام کرده است.برخیزید و پیک‏رسالت،در نقاط دور دست‏شوید،و ندای توحید را به سمع جهانیان برسانید،ولی هرگز مانند شاگردان حضرت عیسی با من مخالفت نکنید.از حضرتش سؤال کردند که آنها چگونه با عیسی‏«ع‏»از در مخالفت وارد شدند؟فرمود:او نیز مانند من گروهی را مامور ساخت که پیک رسالت در نقاطی باشند،دسته‏ای که راه آنها نزدیک بود،فرمان او را پذیرفتند،ولی کسانی که راه آنها دور بود،از پذیرفتن فرمان وی سرپیچی کردند».

سپس،پیامبر شش نفر از ورزیده‏ترین افراد را طی نامه‏هائی-که رسالت جهانی آن حضرت در آنها منعکس بود-به نقاط مختلف روانه کرد.بدین ترتیب،سفیران هدایت در یک روز رهسپار سرزمینهای ایران،روم،حبشه،مصر،یمامه،بحرین و حیره(اردن)شدند.مشروح جریان نامه‏ها را در آینده خواهید خواند. ⁽⁸⁾

وقتی نگارش و تنظیم نامه‏های پیامبر پایان یافت،افرادی که از وضع دربارهای آن روز اطلاع داشتند،به پیامبر عرض کردند که باید نامه‏ها را مهر بفرمائید،زیرا زمامداران جهان نامه بی‏امضاء را(امضاء آن روز بوسیله مهر بود)نمی‏خوانند.از این نظر به دستور پیامبر،انگشتری از نقره برای او تهیه گردید که جمله‏«محمد رسول الله‏»در سه سطر بر آن حک شده بود.شکل حکاکی آن از این قرار بود که:لفظ‏«الله‏»در بالا و«رسول‏»در وسط و«محمد»در زیر قرار گرفته بود،و این دقت‏برای حفظ از جعل و تزویر بود و خواننده باید امضاء را از پائین شروع کرده به لفظ الله برسد.حتی به این اکتفاء نکرد،پاکت نامه را به وسیله موم خاصی(بجای‏«لاک‏»امروز)چسبانید و روی آن را مهر زد. ⁽⁹⁾

اوضاع جهان در روز ابلاغ رسالت

قدرت جهان در آن روز در قبضه دو امپراطوری بزرگ بود،و رقابت و جنگ میان این دو قطب سابقه ممتدی داشت.نبرد و ستیزه میان ایران و روم،از دوره‏هخامنشیان آغاز گردید و تا عهد ساسانیان ادامه داشت.خاور زمین زیر سیطره امپراطوری ایران بود،و سرزمین عراق و یمن و بخشی از آسیای صغیر نیز از اقمار و مستعمرات ولت‏شاهنشاهی ایران به شمار می‏رفت.دولت روم در آن روز به دو بلوک شرقی و غربی تقسیم شده بود.زیرا در سال 395 میلادی‏«تئودوز کبیر»امپراتور روم،کشور خود را میان دو پسرش تقسیم کرد و دو کشور به نام روم شرقی و غربی پدید آمد.روم غربی در سال 476 به دست وحشیان و بربرهای شمال اروپا منقرض گردید.ولی روم شرقی که مرکز آن‏«قسطنطنیه‏»بود و شام و مصر را نیز در اختیار داشت،در زمان ظهور اسلام رشته سیاست را در بخش اعظم جهان در دست داشت،تا اینکه در سال 1453 که قسطنطنیه به ست‏سلطان محمد دوم(فاتح)گشوده شد،آفتاب عمر دولت روم شرقی غروب کرد و به کلی متلاشی گردید.سرزمین عربستان نیز میان این دو قطب محصور بود،ولی از آنجا که اراضی حاصل‏خیز نداشت،و مردم آن چادرنشین و متفرق بودند،هر دو امپراتور رغبتی در تسخیر آن از خود نشان نمی‏دادند.نخوت و بیدادگری و جنگهای آنها مانع از آن بود که از انقلاب و تحولات اساسی که در این کشور رخ می‏دهد،آگاه شوند.آنان،هرگز تصور نمی‏کردند که ملت دور از تمدنی بر اثر قدرت ایمان،به امپراتوری آنها خاتمه خواهد داد و نقاطی که در سایه‏های بیدادگری آنها در تاریکی فرو رفته،با فجر روشن اسلام منور خواهد شد.اگر از وجود این مشعل فروزان آگاهی پیدا می‏کردند در همان آغاز،آن را نابود می‏ساختند.

پیک اسلام در سرزمین روم

«قیصر»،پادشاه روم با خدا پیمان بسته بود که هرگاه در نبرد با ایران پیروز گردد،به شکرانه این پیروزی بزرگ،از مقر حکومت‏خود(قسطنطنیه)پیاده به زیارت‏«بیت المقدس‏»برود.او پس از پیروزی به نذر خود جامه عمل پوشانید و پای پیاده رهسپار«بیت المقدس‏»گردید.

«دحیه کلبی‏»،مامور شد که نامه پیامبر را به قیصر برساند.او سفرهای متعددی به شام داشت و به نقاط مختلف آن کاملا آشنا بود.قیافه گیرا،صورت زیبا،و سیرت نیکوی وی شایستگی همه جانبه‏ی او را برای انجام این وظیفه خطیر ایجاب می‏نمود.وی پیش از آنکه شام را،به قصد قسطنطنیه ترک کند،در یکی از شهرهای شام یعنی‏«بصری‏» ⁽¹⁰⁾ اطلاع یافت،که قیصر عازم بیت‏المقدس است.از اینرو فورا با استاندار«بصری‏»،«حارث بن ابی شمر»تماس گرفت و ماموریت‏خطیر و پراهمیت‏خود را به او ابلاغ کرد.مؤلف طبقات ⁽¹¹⁾ می‏نویسد:پیامبر دستور داده بود،که نامه را به حاکم‏«بصری‏»بدهد تا او نامه را به قیصر برساند.شاید این دستور از این نظر بود،که پیامبر شخصا از مسافرت‏«قیصر»آگاهی داشت،و یا از این جهت که شرائط و امکانات دحیه محدود بوده و مسافرت تا قسطنطنیه خالی از اشکال و مشقت نبوده است.در هر صورت،سفیر پیامبر اسلام با حاکم‏«بصری‏»تماس گرفت.استاندار نیز،«عدی بن حاتم‏»را خواست و او را مامور کرد تا همراه سفیر پیامبر به سوی بیت المقدس بروند،و نامه پیامبر را به حضور قیصر برسانند.

سفیر پیامبر در شهر«حمص‏»با قیصر ملاقات کرد.او وقتی خواست‏به حضور«قیصر»باریابد، کارپردازان دربار به او گفتند:باید در برابر قیصر سجده کنی،در غیر این صورت به تو اعتنا نکرده و نامه ترا نخواهد گرفت.«دحیه‏»،سفیر خردمند پیامبر اسلام گفت:من برای کوبیدن این سنتهای غلط رنج این همه راه را بر خود هموار کرده‏ام،من از طرف صاحب رسالتی به نام محمد«ص‏»مامورم به قیصر ابلاغ کنم،که بشرپرستی باید از میان برود،و جز خدای یگانه کسی مورد پرستش واقع نگردد.آیا با این ماموریت،با این عقیده و اعتقاد چگونه می‏توانم تسلیم نظریه شما شوم و در برابر غیر خدا سجده کنم؟.

منطق نیرومند و پرصلابت‏سفیر،مورد اعجاب کارکنان دربار قرار گرفت.یک نفر از درباریان خیراندیش به‏«دحیه‏»گفت:شما می‏توانی نامه را روی میز مخصوص‏«سلطان‏»بگذاری و برگردی و کسی جز«قیصر»دست‏به نامه‏های‏روی میز نمی‏زند،و هر موقع قیصر نامه را خواند،شما را به حضور می‏طلبد.«دحیه‏»،از راهنمائی آن مرد تشکر کرد، و نامه را روی میز«قیصر»گذارد و بازگشت.

«قیصر»نامه را گشود.ابتداء نامه که با«بسم الله‏»شروع شده بود.توجه قیصر را جلب کرد و گفت:من از غیر سلیمان‏«ع‏»تاکنون چنین نامه‏ای ندیده‏ام.سپس مترجم ویژه عربی خود را خواست تا نامه را بخواند و ترجمه کند.او نامه پیامبر را چنین ترجمه کرد:

(نامه‏ایست) ⁽¹²⁾ از محمد فرزند عبد الله،به‏«هرقل‏»بزرگ روم.درود بر پیروان هدایت،من ترا به آئین اسلام دعوت می‏کنم.اسلام آور تا در امان باشی،خداوند به تو دو پاداش می‏دهد،(پاداش ایمان خود،و پاداش ایمان کسانی که زیردست تو هستند).اگر از آئین اسلام روی گردانی گناه‏«اریسیان‏» ⁽¹³⁾ نیز بر تو است.ای اهل کتاب!ما شما را به یک اصل مشترک دعوت می‏کنیم:غیر خدا را نپرستیم،کسی را انباز او قرار ندهیم، بعض از ما بعضی دیگر را به خدائی نپذیرد،هرگاه(ای محمد)آنان از آئین حق سربرتافتند بگو:گواه باشید که ما مسلمانیم.

قیصر از حالات پیامبر تحقیق می‏کند

زمامدار خردمند روم،احتمال داد که نویسنده نامه همان محمد موعود تورات و انجیل باشد.از این جهت درصدد برآمد که از خصوصیات زندگی وی،اطلاعات‏دقیق به دست آورد.فورا مسئولی را به حضور طلبید و گفت:سراسر شام را زیر پا بگذار،شاید از خویشاوندان و نزدیکان‏«محمد»،و یا از کسانی که از اوضاع وی اطلاع دارند،افرادی را پیدا کنی،تا من وسیله آنها درباره‏«محمد»یک سلسله اطلاعاتی به دست آورم.از حسن تصادف،در همان ایام ابوسفیان با گروهی از قریش برای بازرگانی به شام آمده بودند.مامور قیصر با آنها تماس گرفت و همه را به بیت‏المقدس برد،و به حضور او باریافتند.قیصر از آنها پرسید:آیا در میان شما کسی هست که با«محمد»پیوند خویشاوندی داشته باشد؟ابوسفیان به خود اشاره کرد و گفت:ما با او از یک طایفه هستیم،و در جد چهارم(عبد مناف)بهم می‏رسیم.«قیصر»دستور داد که ابوسفیان،پیش روی او بایستد و دیگران پشت‏سر او قرار گیرند و مراقب سخنان ابوسفیان شوند،که هر گاه وی در پاسخ پرسشهای قیصر،غرض‏ورزی کرد،فورا به خطا و یا دروغ او اشاره نمایند.با این اوضاع،قیصر سؤلات زیر را از ابوسفیان پرسید و او نیز به ترتیب پاسخ داد:

1-حسب‏«محمد»چگونه است؟

:خانواده او شریف و بزرگ‏اند.

2-در نیاکان وی کسی هست که بر مردم سلطنت کرده باشد؟

:نه هرگز.

3-آیا پیش از آنکه ادعای نبوت کند،از دروغ پرهیز داشت‏یا نه؟

:بلی محمد مرد راستگوئی بود.

4-چه طبقه‏ای از مردم از وی طرفداری می‏کنند و به آئین او می‏گروند؟

:اشراف با او مخالفند،و افراد عادی و متوسط هوادار جدی او هستند.

5-پیروان وی رو به فزونی است؟

:بلی رو به افزایش است.

6-کسی از پیروان او تا حال،مرتد شده است؟

:خیر.

7-آیا او در نبرد با مخالفان پیروز است‏یا مغلوب؟

:گاهی غالب و گاهی با شکست روبرو است.«قیصر»،به مترجم گفت که:به ابوسفیان و دوستان وی بگوید که اگر این گزارشها دقیق و صحیح باشد،حتما او پیامبر موعود آخر الزمان است،و در پایان افزود که من اطلاع داشتم که چنین پیامبری ظهور خواهد کرد،و نمی‏دانستم که از قوم‏«قریش‏»خواهد بود.ولی من حاضرم در برابر او خضوع کنم،و به عنوان احترام پاهای او را شستشو دهم،و در همین نزدیکیها قدرت و شوکت او سرزمین روم را خواهد گرفت.

برادرزاده قیصر،گفت:محمد در نامه اسم خود را بر نام تو مقدم داشته است.در این موقع،قیصر به او پرخاش کرد و گفت:کسی که ناموس اکبر(فرشته وحی)بر او نازل می‏شود،شایسته است نام او بر نام من مقدم باشد.

ابوسفیان می‏گوید:طرفداری جدی قیصر از محمد،سر و صدائی در دربار به وجود آورد،و من از این پیش‏آمد سخت ناراحت‏بودم،که کار محمد به قدری بالا بگیرد که ملت روم از او بترسند.با اینکه من در آغاز سؤال و جواب کوشش کردم که محمد را در نظر قیصر کوچک کنم و می‏گفتم که محمد کوچکتر از آنست که شنیده‏ای،ولی قیصر به تحقیر من گوش نکرد و گفت:آنچه من از تو سؤال می‏کنم به آن پاسخ بده! ⁽¹⁴⁾

تاثیر نامه پیامبر در قیصر

قیصر به گزارشهای کسب شده از ناحیه ابوسفیان اکتفا نکرده،موضوع را بوسیله نامه، با یکی از دانشمندان روم در میان گذارد.وی در جواب نوشت:این همان پیامبر است که جهان در انتظار او است.قیصر برای به بدست آوردن طرز تفکر سران روم،اجتماع عظیمی در یکی از صومعه‏ها تشکیل داد،و نامه پیامبر را بر آنها خواند،و گفت:آیا حاضرید با برنامه و آئین او موافقت کنیم؟!چیزی نگذشت که تشنج‏بزرگی در مجلس پدید آمد،به طوری که قیصر از اختلاف و مخالفت آنان بر جان خود ترسید.فورا از جایگاه خود که نقطه بلندی بود،رو به مردم کردو گفت:نظر من از این پیشنهاد آزمایش شما بود،صلابت و استقامت‏شما در آئین مسیح مورد اعجاب و تقدیر من قرار گرفت.

قیصر،دحیه را خواست و او را احترام کرد،و پاسخ نامه پیامبر را نوشت،و هدیه‏ای نیز به وسیله‏«دحیه‏»ارسال کرد،و مراتب ایمان و اخلاص خود را در آن منعکس نمود. ⁽¹⁵⁾

سفیر پیامبر در دربار ایران

روزی که سفیر پیامبر اسلام عازم دربار ایران گردید،زمامدار این سرزمین وسیع،«خسرو پرویز»بود.وی دومین زمامدار ایران پس از انوشیروان بود که 32 سال پیش از هجرت پیامبر،بر تخت‏سلطنت نشست.حکومت وی،در این مدت با حوادث تلخ و شیرین بی‏شماری روبرو گردید.قدرت ایران در دوران زمامداری وی کاملا در نوسان بود.روزی نفوذ ایران،آسیای صغیر را فرا گرفت و تا نزدیکی قسطنطنیه گسترش یافت و صلیب عیسی که چیزی مقدستر از آن نزد مسیحیان نبود،به‏«تیسفون‏»(مدائن) آورده شد و سلطان روم درخواست صلح نمود و سفیری برای بستن پیمان صلح به دربار ایران گسیل داشت و حدود ایران به حدود شاهنشاهی هخامنشی رسید.ولی روز دیگر بر اثر سوء تدبیر و غرور بی‏حد و خوشگذرانی زمامدار وقت،ایران در لب پرتگاه سقوط قرار گرفت.نقاط فتح شده یکی پس از دیگری از زیر نفوذ درآمد،و سپاه دشمن تا قلب سرزمین ایران،یعنی‏«دستگرد»نزدیک‏«تیسفون‏»رسید و کار به جائی رسید که خسرو پرویز از بیم رومیان پا به فرار گذارد.این عمل ننگین خشم ملت را برانگیخت و سرانجام به دست فرزند خود شیرویه کشته شد.

آسیب‏شناسان تاریخ،علت عقب گرد قدرت ایران را معلول غرور و خودخواهی زمامدار وقت و تجمل‏طلبی و خوش‏گذرانی وی می‏دانند.اگر او پیام سفیر صلح را پذیرفته بود،شکوه ایران در پناه صلح محفوظ می‏ماند.اگر نامه پیامبر در روحیه خسرو پرویز اثر خوبی نبخشید،تقصیر نامه و یا نامه‏رسان نبود،بلکه روحیات خاص و خودخواهی مفرط او مهلت نداد که پیرامون دعوت پیامبر چند دقیقه بیندیشد.هنوز مترجم نامه را به پایان نرسانیده بود که فریاد کشید و نامه را گرفت و پاره کرد.اینک تفصیل جریان:

در آغاز سال هفتم هجرت،پیامبر ⁽¹⁶⁾ یکی از افسران ارشد خود،یعنی‏«عبد الله حذافه سهمی قرشی‏»را مامور کرد که نامه وی را به دربار ایران ببرد،و آن را به خسرو پرویز برساند،تا او را به وسیله نامه به آئین توحید دعوت نماید.ما ترجمه نامه را در اینجا و متن آن را در پاورقی می‏نگاریم.

به نام خداوند بخشنده مهربان

«از محمد،فرستاده خداوند به کسری بزرگ ایران.درود بر آنکس که حقیقت جوید و به خدا و پیامبر او ایمان آورد،و گواهی دهد که جز او خدائی نیست،و شریک و همتائی ندارد و معتقد باشد که‏«محمد»بنده و پیامبر او است.من به فرمان خداوند ترا به سوی او می‏خوانم.او مرا به هدایت همه مردم فرستاده است تا همه مردم را از خشم او بترسانم،و حجت را بر کافران تمام کنم.اسلام بیاور تا در امان باشی،و اگر از ایمان و اسلام سربرتافتی،گناه ملت مجوس بر گردن تو است‏». ⁽¹⁷⁾

شاعر سخن‏ساز و شیرین‏زبان ایران‏«حکیم نظامی‏»،این حقایق تاریخی را به نظم درآورده و چنین می‏گوید:

تو ای عاجز که خسرو نام داری

و گر کیخسروی صد جام داری

مبین در خود که خودبین را بصر نیست

خدابین شو که خود دیدن هنر نیست

گواهی ده که عالم را خدائی است

نه بر جا و نه حاجتمند جائی است

خدائی کادمی را سروری داد

مرا بر آدمی پیغمبری داد

سفیر پیامبر وارد دربار گردید.خسرو پرویز دستور داد تا نامه را از او بگیرند، ولی او گفت:باید نامه را شخصا خودم برسانم و نامه پیامبر را به خسرو تسلیم کرد.خسرو پرویز مترجم خواست.مترجم نامه را باز کرد و چنین ترجمه نمود. نامه‏ایست از محمد رسولخدا به‏«کسری‏»بزرگ ایران.هنوز مترجم از خواندن نامه فارغ نشده بود که زمامدار ایران سخت‏برآشفت و داد زد و نامه را از مترجم گرفت،و پاره کرد و فریاد کشید:این مرد را ببینید که نام خود را پیش‏تر از نام من نوشته است.فورا دستور داد که عبدالله را از قصر بیرون کنند.عبدالله از قصر بیرون آمد،و بر مرکب خود سوار شد و راه مدینه را پیش گرفت.او جریان کار خود را گزارش داد، پیامبر از بی‏احترامی‏«خسرو»سخت ناراحت گردید و آثار خشم در چهره او دیده شد و در حق وی چنین نفرین کرد:

«اللهم مزق ملکه‏»:

خداوندا رشته سلطنت او را پاره کن. ⁽¹⁸⁾

باز حکیم نظامی شاعر و سخنور معروف ایران چنین سروده است:

چو قاصد عرضه کرد آن نامه نو

بجوشید از سیاست‏خون خسرو

خطی دید از سواد هیبت‏انگیز

نوشته از محمد سوی پرویز کرا

زهره که با این احترامم

نویسد نام خود بالای نامم

درید آن نامه گردن‏شکن را

نه نامه بلکه نام خویشتن را

نظریه یعقوبی

«ابن واضح‏»،اخباری معروف به‏«یعقوبی‏»،در تاریخ خود بر خلاف اتفاق عموم تاریخ‏نویسان می‏نویسد:«خسرو پرویز نامه پیامبر را خواند و برای احترام پیامبر مقداری مشک و ابریشم وسیله سفیر پیامبر فرستاد».پیامبر عطر را تقسیم‏کرده و فرمود:ابریشم شایسته مردان نیست و فرمود:قدرت اسلام وارد سرزمین او می‏شود«و امر الله اسرع من ذلک‏» ⁽¹⁹⁾ .

ولی با این وصف،نظر هیچ یک از تاریخ‏نویسان با نظر یعقوبی موافق نیست،جز اینکه احمد بن حنبل ⁽²⁰⁾ می‏نویسد:خسروپرویز،هدیه‏ای برای پیامبر فرستاد.

فرمان خسروپرویز به فرماندار یمن

سرزمین حاصل‏خیز«یمن‏»،در جنوب مکه قرار دارد،و حکمرانان آنجا همواره دست‏نشانده شاهان ساسانی بودند.در آن روز«باذان‏»،حکمران آنجا بود.شاه ساسانی،از شدت غرور نامه‏ای به فرماندار«یمن‏»،به شرح زیر نوشت:

به من گزارش رسیده است که مردی از قریش در مکه مدعی نبوت است.

دو نفر از افسران ارشد خود را به سوی او اعزام کن تا او را دستگیر کرده به سوی من بیاورند. ⁽²¹⁾ و بنا به نقل ابن حجر در«الاصابه‏»،«باذان‏»دستور داد که این دو افسر،او را وادار کنند تا به آئین نیاکان خود برگردد،و اگر نپذیرفت‏سر او را از تن جدا کرده برای او بفرستند.

این نامه حاکی از بی‏اطلاعی زمامدار وقت است.او به قدری بی‏اطلاع بود که نمی‏دانست که این شخص مدعی نبوت بیش از شش سال است که از مکه به مدینه مهاجرت نموده است.وانگهی شخصی را که در نقطه‏ای داعیه نبوت دارد،و نفوذ او به قدری گسترش یافته که پیک برای دربار شاهان جهان می‏فرستد،نمی‏توان با اعزام دو افسر دستگیر کرد و او را به یمن احضار نمود.

فرماندار«یمن‏»طبق دستور مرکز،دو افسر ارشد و نیرومند خود را به نامهای‏«فیروز»و«خرخسره‏»،روانه حجاز کرد.این دو مامور نخست در«طائف‏»،با یک مرد قرشی تماس گرفتند.وی آنها را راهنمائی کرد و گفت:شخصی که‏مورد نظر شما است، اکنون در مدینه است.آنان راه مدینه را پیش گرفتند،و شرفیاب محضر پیامبر شدند. نامه باذان را تقدیم کرده و چنین گفتند:ما به دستور مرکز از طرف فرماندار یمن ماموریم شما را به یمن جلب کنیم و تصور می‏کنیم که‏«باذان‏»،در خصوص کار شما با خسرو پرویز مکاتبه کند و موجبات رضایت او را جلب نماید.در غیر این صورت،آتش جنگ میان ما و شما روشن می‏شود،و قدرت ساسان خانه‏های شما را ویران می‏سازد و مردان شما را می‏کشد...

پیامبر،با کمال خونسردی سخنان آنان را شنید.پیش از آنکه به پاسخ گفتار آنها بپردازد،نخست آنها را به اسلام دعوت نمود،و از قیافه آنها که دارای شاربهای بلندی بودند،خوشش نیامد. ⁽²²⁾ عظمت و هیبت پیامبر و خونسردی او،آنچنان آنها را مرعوب ساخته بود که وقتی پیامبر آئین اسلام را به آنها عرضه داشت،بدنشان می‏لرزید.

سپس به آنها فرمود:امروز بروید،من فردا نظر خود را به شما می‏گویم.

در این هنگام،وحی آسمانی نازل گردید و فرشته وحی پیامبر را،از کشته شدن‏«خسرو پرویز»آگاه ساخت.فردای آن روز که افسران(فرماندار)یمن،برای گرفتن جواب به حضور پیامبر رسیدند،پیامبر فرمود:پروردگار جهان مرا مطلع ساخت که دیشب، «خسرو پرویز»،وسیله پسرش‏«شیرویه‏»کشته شد و پسر بر تخت‏سلطنت نشست.شبی را که پیامبر معین نمود،شب سه‏شنبه دهم جمادی الاولی سال هفت هجری بوده است. ⁽²³⁾ ماموران باذان،از شنیدن این خبر سخت وحشت‏زده شده گفتند:مسئولیت این گفتار شما به مراتب بالاتر از ادعاء نبوت است که شاه ساسان را به خشم درآورده است.ما ناچاریم جریان را به حضور باذان برسانیم و او به‏«خسرو پرویز»گزارش خواهد داد.

پیامبر فرمود:من خوشوقتم که او را از جریان آگاه سازید،و نیز به او بگوئید: «ان دینی و سلطانی سیبلغ الی منتهی الخف و الحافر»یعنی:«آئین و قدرت من به آن‏نقطه‏ای که مرکبهای تندرو به آنجا می‏رسند،خواهد رسید».

و اگر تو اسلام آوری ترا در این حکومت که اکنون در اختیار داری باقی می‏گذارم.سپس پیامبر،برای تشویق ماموران،کمربند گرانبهائی را که برخی از رؤسای قبائل به او هدیه کرده و در آن طلا و نقره به کار رفته بود،به ماموران باذان داد،و هر دو نفر با کمال رضایت از محضرش مرخص شده راه یمن را پیش گرفتند و«باذان‏»را از خبری که پیامبر به آنها داده بود،مطلع ساختند.

«باذان‏»گفت:اگر این گزارش درست‏باشد،حتما او پیامبر آسمانی است و باید از او پیروی کرد.چیزی نگذشت که نامه‏ای از«شیرویه‏»،به مضمون زیر به فرماندار یمن رسید:آگاه باش!من‏«خسرو پرویز»را کشتم،و خشم ملت‏باعث‏شد که من او را بکشم.زیرا او اشراف(فارس)را کشت و بزرگان را متفرق ساخت هر موقع نامه من به دست‏شما رسید از مردم برای من بیعت‏بگیر و هرگز با شخصی که ادعاء نبوت می‏کند و پدرم بر ضد او دستور داده بود،با خشونت رفتار مکن تا دستور مجدد من به تو برسد.

نامه‏«شیرویه‏»،موجبات اسلام آوردن باذان و کلیه کارمندان حکومت وقت را که همگی ایرانی بودند،فراهم آورد.در این باره،باذان با پیامبر مکاتبه کرد و اسلام خود و کارمندان حکومت را بحضرتش ابلاغ نمود.

پیک اسلام در سرزمین مصر

سرزمین مصر،نقطه پیدایش تمدنهای کهن،و مرکز سلطنت‏«فراعنه‏»و محل قدرت قبطیان بود. روزی که ستاره اسلام در حجاز درخشید،سرزمین مصر قدرت و استقلال خود را از دست داده بود.«مقوقس‏»،از جانب قیصر روم،استانداری مصر را در برابر پرداخت 19 میلیون دینار در سال،پذیرفته بود.

«حاطب بن ابی بلتعه‏»،مرد دلاور و سوارکار چابکی بود،و در تاریخ اسلام حادثه معروفی دارد که در رویدادهای سال هشتم خواهد آمد.

او یکی از آن شش نفری بود که ماموریت‏یافتند نامه‏های تبلیغی پیامبر را به دست زمامداران بزرگ جهان آن روز برسانند.پیامبر او را مامور ساخت که نامه وی را به‏«مقوقس‏»،حکمران مصر برساند.اینک ترجمه نامه پیامبر:

به نام خداوند بخشنده مهربان،(نامه‏ایست)از محمد فرزند عبدالله،به‏«مقوقس‏»بزرگ قبطیان.درود بر پیروان حق،من ترا به آئین اسلام دعوت می‏کنم.اسلام آور(تا از خشم خداوند)در امان باشی.اسلام آور تا خداوند به تو دو پاداش بدهد و اگر از آئین اسلام روی گردانی،گناه قبطیان نیز بر تو است.

«ای اهل کتاب ما شما را به یک اصل مشترک دعوت می‏کنیم:غیر خدا را نپرستیم،کسی را انباز او قرار ندهیم و نباید برخی از ما بعضی دیگر را به خدائی بپذیرد(هرگاه ای محمد)آنان از آئین حق سر برتابند،بگو گواه باشید که ما مسلمانیم‏». ⁽²⁴⁾

سفیر پیامبر اسلام رهسپار کشور مصر گردید و اطلاع یافت که فرمانروا در یکی از کاخهای بلند لب دریا،در شهر«اسکندریه‏»بسر می‏برد.او رهسپار«اسکندریه‏»گردید و با زورق،خود را به داخل کاخ مقوقس رسانید.وی‏«حاطب‏»را به حضور خود پذیرفت،و نامه را باز کرد و خواند و مقداری در مضمون نامه فکر کرد سپس سر خود را بلند نمود و به سفیر اسلام چنین گفت:

اگر راستی‏«محمد»پیامبر خداست،چرا مخالفان او توانستند که وی را از زادگاه خود بیرون کنند و ناچار شد که در«مدینه‏»مسکن گزیند.چرا بر آنها نفرین نمی‏فرستد تا آنها نابود شوند؟!

سفیر فهمیده و توانای اسلام به او چنین گفت:حضرت عیسی پیامبر خدا بود و شما نیز به رسالت او گواهی می‏دهید،موقعی که بنی‏اسرائیل نقشه قتل او را کشیدند چرا وی درباره آنها نفرین نکرد تا خدا آنها را نابود سازد؟

فرماندار که انتظار چنین پاسخ دندانشکنی را نداشت،در برابر منطق محکم‏سفیر به زانو درآمد و زبان به تحسین گشود و گفت:«احسنت انت‏حکیم جئت من عند حکیم‏»:آفرین بر تو مرد فهمیده‏ای هستی و از طرف شخص فهمیده و با کمالی پیغام آورده‏ای. ⁽²⁵⁾

سفیر از حسن استقبال استاندار مصر جرات پیدا کرد و زبان به تبلیغ گشود،و گفت: پیش از شما کسی(فرعون)در این کشور حکمرانی می‏کرد،که مدتها به مردم خدائی می‏فروخت‏خدا او را نابود ساخت،تا زندگی وی،برای شما مایه عبرت شود،و شما باید کوشش کنید که زندگی شما برای دیگران مایه عبرت نباشد.

پیامبر ما مردم را به آئین پاک دعوت نمود.قریش سرسختانه با او پیکار کردند،و ملت‏یهود با کینه‏توزی خاصی با او به مقابله برخاستند،و نزدیکترین افراد به وی ملت نصاری است.به جانم سوگند،همان طوری که‏«موسی بن عمران‏»،نبوت حضرت مسیح را به مردم بشارت داده،همان طور نیز حضرت عیسی مبشر نبوت محمد«ص‏»بوده است.

شما را به آئین اسلام و کتاب آسمانی خود(قرآن)دعوت می‏نمائیم،همان طور که شما، اهل تورات را به انجیل دعوت نموده‏اید.هر ملتی که دعوت پیامبری را بشنود،باید از او پیروی نماید،و من ندای این پیامبر را به سرزمین شما رسانیدم.شایسته است که شما و ملت مصر از آئین او پیروی نمائید،و من هرگز شما را از اعتقاد به آئین مسیح باز نمی‏دارم،بلکه به تو می‏گویم به دنبال آئین او بروید ولی بدانید، صورت کامل آئین حضرت مسیح،همان آئین اسلام است. ⁽²⁶⁾

مذاکرات سفیر با حکمران مصر به پایان رسید،ولی‏«مقوقس‏»پاسخ قطعی به وی نداد. «حاطب‏»باید مدتی توقف کند تا پاسخ نامه را بگیرد و برای پیامبر اسلام ببرد. روزی‏«مقوقس‏»،«حاطب‏»را خواست و با او در کاخ خود خلوت کرده و از برنامه و آئین پیامبر پرسید.سفیر در پاسخ وی چنین گفت:او مردم را به پرستش خدای یگانه دعوت می‏کند.امر می‏کند که مردم در شبانه روز،پنج‏بار نماز بخوانند،و ماه رمضان روزه بگیرند،خانه خدا را زیارت کنند،و به پیمان خود پای‏بند باشند،از خوردن مردار و خون، خودداری نمایند و...«حاطب‏»سخنان خود را با شرح حالات و خصوصیات زندگی پیامبر خاتمه داد.زمامدار مصر به او چنین گفت:اینها نشانه نبوت او است،و من می‏دانستم که خاتم پیامبران هنوز ظهور نکرده است،تصور می‏کردم که او از سرزمین شام،که مرکز ظهور پیامبران است‏برانگیخته خواهد شد،نه از سرزمین‏«حجاز».ای سفیر محمد!بدان و آگاه باش اگر من به آئین او ایمان بیاورم، ملت‏«قبط‏»با من همراهی نمی‏کنند.امیدوارم که قدرت این پیامبر به سرزمین مصر کشیده شود،و یاران او در کشور ما منزل نمایند و بر قدرتهای محلی و عقائد باطل پیروز آیند.من از شما درخواست می‏کنم که این مذاکرات را سری تلقی کنید و کسی از قبطیان از این گفتگو آگاه نشود. ⁽²⁷⁾

مقوقس به پیامبر نامه می‏نویسد

حکمران مصر،نویسنده عربی خود را خواست و دستور داد که نامه‏ای به شرح زیر به پیامبر گرامی بنویسد:نامه‏ایست‏به‏«محمد»فرزند«عبد الله‏»از«مقوقس‏»بزرگ‏«قبط‏»،درود بر تو،من نامه ترا خواندم و از مقصد تو آگاه شدم و حقیقت دعوت ترا یافتم.من می‏دانستم که پیامبری ظهور خواهد کرد ولی تصور می‏نمودم که از نقطه شام برانگیخته خواهد شد.من مقدم سفیر تو را گرامی شمردم.

سپس در نامه خود به هدایائی که برای پیامبر فرستاده اشاره کرد و نامه را با جمله‏«سلام بر تو»ختم نمود ⁽²⁸⁾

احترامی که مقوقس در انشاء نامه به کار برده و نام‏«محمد»را بر نام خود مقدم داشته بود و نیز هدایای گرانبهائی که برای پیامبر فرستاده،و احترام شایسته‏ای که‏از سفیر«محمد»به جا آورده بود،همگی حاکی است،که مقوقس دعوت پیامبر را در باطن پذیرفته بود،ولی علاقه به حکومت و ریاست او را از تظاهر به اسلام و انقیاد عملی بازداشت.

«حاطب‏»،با همراهی و محافظت دسته‏ای از ماموران‏«مقوقس‏»،به سرزمین شام وارد گردید،و ماموران را مرخص کرد،و خود با کاروانی رهسپار مدینه شد.نامه مقوقس را تسلیم پیامبر نمود و پیام او را رسانید.پیامبر فرمود او از حکومت‏خود ترسیده و اسلام را نپذیرفته است ولی قدرت و ریاست او به زودی نابود خواهد شد.

مغیرة بن شعبه در دربار مصر

مغیرة بن شعبه،که بعدها یکی از سیاستمداران بزرگ عرب و بازیگران صحنه سیاست‏شد،و به عقل و درایت و پختگی اشتهار داشت،با جمعی از قبیله‏«ثقیف‏»رهسپار دربار مصر شد. بزرگ مصریان از آنها پرسید،چگونه به مصر وارد شدید،با آنکه مسیر شما به وسیله نیروهای اسلام اشغال شده است؟وی گفت:از طریق دریا آمده‏ایم.گفت:طائفه‏«ثقیف‏»با دعوت محمد چه کردند؟پاسخ داد:کسی از ما آئین او را نپذیرفته است.گفت:قوم محمد با او چگونه معامله نمودند؟جواب داد:جوانان قریش دل به آئین او بسته‏اند،ولی پیران از دعوت او روی گردانند:گفت:می‏توانی آئین او را به طور اجمال بیان کنی؟ مغیره گفت:او ما را به پرستش خدای یگانه دعوت کرده و دستور می‏دهد که بتها را از قدرت و مقام منیعی که دارند خلع کنیم.دستور می‏دهد که نماز بخوانیم و زکات بدهیم، و به ارحام نیکی کنیم و به پیمان خویش وفادار باشیم،از زنا و شراب و ربا بپرهیزیم...

مقوقس سخن او را قطع کرد و گفت:مردم ثقیف بدانند که محمد پیامبر آسمانی است و برای هدایت همه مردم برانگیخته شده و اگر ندای دعوت او به سرزمین قبطیان و رومیان برسد،از او پیروی خواهند نمود،و حضرت مسیح دستور داده که از چنین پیامبری پیروی نمائیم.آنچه شما از برنامه و آئین او نقل‏می‏کنید،بدون کم و زیاد برنامه پیامبران گذشته است،و سرانجام قدرت به دست وی خواهد افتاد و کسی را یارای نزاع و نبرد با او نخواهد بود.

سخنان‏«مقوقس‏»آنان را ناراحت کرد و با کمال بیشرمی گفتند:اگر همه مردم آئین او را بپذیرند،ما هرگز نخواهیم پذیرفت.ولی‏«مقوقس‏»برای خاموش ساختن آنها،سر به زیر افکند و گفت:این افکار،کاملا کودکانه است. ⁽²⁹⁾

این جریان با سایر مدارک تاریخی وفق نمی‏دهد،زیرا پیامبر به سلاطین و زمامداران جهان در سال هفتم هجرت نامه نوشت،در صورتی که مغیره در جنگ خندق ایمان آورده و در حدیبیه در صفوف مسلمانان بود.حتی در محضر پیامبر با نماینده قریش عروة بن مسعود ثقفی مشاجره‏ای دارد که در صلح حدیبیه،گفته شد.و در صورت صحت جریان،باید بگوئیم‏«مغیره‏»در آن جمعیت نبوده است.

در پایان یادآور می‏شویم که‏«واقدی‏» ⁽³⁰⁾ ،متن نامه پیامبر را طوری دیگر نقل کرده است،و طرز انشاء نامه حاکی است که اساس صحیحی ندارد.زیرا در آن نامه پیامبر وی را تهدید به جنگ کرده و می‏گوید:«خداوند به من دستور تبلیغ داده،و اگر از راه تبلیغ دعوت مرا نپذیرفتید،به من امر کرده که با کافران بجنگم‏».

این مضمون قطعا بی‏اساس است،زیرا امکانات مسلمانان آنروز اجازه نمی‏داد که با مکیان از در جنگ و نبرد وارد شوند،چه رسد،که به سرزمین مصر و نقطه دورافتاده لشکرکشی نمایند.از این گذشته،یک چنین سخن در نخستین دعوت با روح بزرگ مرد جهان انسانیت،که بیش از دیگران موقع‏شناس بود،هرگز مناسب نیست.

پیک اسلام در سرزمین خاطره‏ها«حبشه‏»

سرزمین حبشه در انتهای آفریقای شرقی قرار دارد و وسعت‏خاک آن 18000 کیلومتر مربع، و پایتخت فعلی آن شهر«آدیس‏آبابا»است.

شرقیان،بیش از یک قرن قبل از اسلام با این سرزمین آشنا شده بودند.این آشنائی بر اثر حمله ارتش ایران،در دوران شهریاری انوشیروان صورت پذیرفت،و با مهاجرت مسلمانان از مکه به حبشه تکمیل شد.

روزی که پیامبر تصمیم گرفت‏شش تن از ماموران زبده و دلاور خود را به عنوان سفیران ابلاغ نبوت جهانی به نقاط دور بفرستد،«عمرو بن امیه ضمری‏»را مامور ساخت، که با نامه‏ای رهسپار حبشه گردد،و پیام او را به‏«نجاشی‏»،زمامدار دادگر آن سرزمین برساند.نامه زیر نخستین نامه‏ای نیست که پیامبر اسلام به زمامدار حبشه نوشته است،بلکه پیش از این نامه،نامه‏ای درباره مهاجران مسلمان نوشته و آنها را به فرمانروای حبشه توصیه کرده و از«نجاشی‏»خواسته بود که عنایات خاص خود را در حق آنان مبذول دارد و متن این نامه در تواریخ اسلام موجود است. ⁽³¹⁾ گاهی میان این دو نامه(نامه‏ای که بعنوان ابلاغ رسالت جهانی نوشته شده،و نامه‏ای که برای توصیه مهاجران نگارش یافته)اشتباه رخ می‏دهد و عبارات هر دو نامه بهم آمیخته می‏شود.

روزی که پیامبر،سفیر خود را همراه نامه‏ای رهسپار کشور حبشه ساخت،هنوز دسته‏ای از مسلمانان مهاجر در آنجا به سر می‏بردند.گروهی نیز به مدینه بازگشته بودند،و از رعیت‏پروری و دادگستری آن زمامدار بزرگ،خاطره شیرینی داشتند.از اینرو سرزمین حبشه برای مسلمانان مهاجر سرزمین خاطره‏ها بود،و زمامدار آنجا را بسان یک رهبر دادگر ستایش می‏کردند،و اگر ما،در نامه پیامبر گرامی که به زمامدار آنجا نوشته،یک نوع انعطاف و نوازش و نرمی در سخن مشاهده می‏کنیم،برای اینست که روحیه زمامدار آنجا برای پیامبر مشخص و روشن بود.

وی در نامه‏های دیگر،زمامداران وقت را با عقوبت الهی تهدید می‏کرد و می‏فرمود: اگر ایمان نیاورید،گناه ملتها که از ترس شما ایمان نیاوردند،بر گردن شما است، ولی در این نامه از این گفتار خبری نیست.

اینک ترجمه نامه ⁽³²⁾

به نام خداوند بخشنده مهربان،نامه‏ایست از محمد پیامبر خدا به نجاشی زمامدار حبشه.درود بر شما!من خدائی را که جز او خدائی نیست‏ستایش می‏کنم.خدائی که از عیب و نقص منزه است،و بندگان فرمانبردار او از خشم او درامانند،و او به حال بندگان ناظر و گواه است،گواهی می‏دهم که عیسی فرزند مریم،روحی است از جانب خدا و کلمه‏ایست که در رحم مریم زاهد و پاکدامن قرار گرفته است.خداوند با همان قدرت و نیروئی که آدم را بدون پدر و مادر آفرید،او را نیز بدون پدر در رحم مادرش پدید آورد،من ترا به سوی خدای یگانه که شریک ندارد دعوت می‏کنم،و از تو می‏خواهم که همیشه مطیع و فرمانبردار او باشید و از آئین من پیروی نمائید،ایمان به خدائی آورید که مرا به رسالت‏خود مبعوث فرمود.زمامدار حبشه آگاه باشد که من پیامبر خدا هستم.من شما و تمام لشکریانت را به سوی خدای عزیز دعوت می‏کنم،و من وسیله این نامه و اعزام سفیر به وظیفه خطیری که بر عهده داشتم عمل کردم و ترا پند و اندرز دادم، درود بر پیروان هدایت. ⁽³³⁾

پیامبر نامه خود را با سلام آغاز کرده و شخصا به زمامدار حبشه درود فرستاده‏است ولی در نامه‏های دیگر،درود شخصی به‏«کسری‏»و«قیصر»و«مقوقس‏»زمامداران ایران و روم و مصر نفرستاده،بلکه نامه را با درود کلی(سلام بر پیروان هدایت) آغاز کرده است.ولی در این نامه،شخصا به زمامدار حبشه سلام فرستاده و از این طریق در حق او احترام خاصی نسبت‏به سائر زمامداران معاصر وی قائل شده است.

در این نامه به یک سلسله از صفات برجسته خداوند که همگی از نزاهت و عظمت او حاکی است،اشاره شده است.سپس،موضوع‏«الوهیت‏»(خدا بودن مسیح)را که زائیده افکار منحط کلیسا است،مطرح کرده و با برهان مخصوصی که از قرآن الهام گرفته آن را رد کرده است.همچنین،ولادت حضرت عیسی را با تولد حضرت آدم مقایسه کرده و اثبات نموده که اگر پدر نداشتن دلیل بر خدا بودن و یا فرزندی او باشد،آدم ابو البشر نیز چنین بوده در صورتی که درباره وی چنین عقیده‏ای وجود ندارد.

در پایان نامه،دعوت خود را به لباس پند و اندرز درآورده و از این طریق از ابراز شخصیت و بزرگی خودداری شده است.

گفتگوی سفیر پیامبر با زمامدار حبشه

سفیر اسلام با تشریفات خاص به حضور زمامدار حبشه رسید و به او چنین گفت:

من وظیفه دارم که پیام رهبر خود را برسانم،و سرشت پاک شما نیز داوری می‏کند که به عرایض من بذل عنایت فرمائید.

ای زمامدار دادگر حبشه!دلسوزیهای شما درباره مسلمانان مهاجر،فراموش شدنی نیست و این عواطف آنچنان باعث‏خرسندی ما گردیده که شما را از خود می‏دانیم.ما آنچنان به شما اعتماد و اطمینان داریم که گویا از یاران شما هستیم.

کتاب آسمانی شما انجیل،گواه محکم و غیر مردود است.این کتاب،دادرس دادگریست، که ستم نمی‏کند و این داور عادل صریحا به نبوت پیامبر ما گواهی می‏دهد.اگر از این فرستاده جهانی و پیامبر خاتم پیروی نمودید،به خیر بزرگی نائل خواهید آمد. در غیر این صورت،مثل شما مثل یهود خواهد بود،که آئین مسیح را که ناسخ آئین‏«کلیم‏»بود،نپذیرفته و بر دین منسوخ باقی ماندند.و آئین اسلام بسان آئین مسیح،ناسخ و بیک معنی تکمیل کننده شرایع پیشین است.

زمامدار دادگر حبشه به سفیر پیامبر اسلام چنین گفت:من گواهی می‏دهم که‏«محمد»، همان پیامبریست که اهل کتاب در انتظار او هستند.و عقیده دارم که همان طوری که حضرت موسی از نبوت حضرت مسیح خبر داده،مسیح نیز علائم و نشانه‏های پیامبر آخر الزمان را گزارش کرده است.من حاضرم،نبوت وی را برای عموم مردم اعلام کنم، ولی از آنجا که فعلا زمینه برای اعلام آماده نیست،و نیروی من کم است،باید زمینه را آماده ساخت،تا دلها به سوی اسلام متوجه گردد.اگر برای من امکان داشت،هم اکنون به سوی پیامبرتان می‏شتافتم. ⁽³⁴⁾ سپس نامه‏ای در پاسخ نامه پیامبر نوشت که آن را در اینجا منعکس می‏سازیم.

نامه نجاشی به پیامبر

به نام خداوند بخشنده مهربان،نامه‏ایست‏به سوی‏«محمد»رسولخدا از«نجاشی‏»درود کسی که جز او خدائی نیست،درود کسی که مرا به اسلام هدایت نمود،بر شما باد!نامه شما را پیرامون نبوت و بشریت‏حضرت عیسی زیارت نمودم.به خدای زمین و آسمان سوگند آنچه بیان نموده بودید عین حقیقت است و من هیچ مخالفتی با آن ندارم،و از حقیقت آئین شما نیز آگاهی یافتم و درباره مسلمانان مهاجر،تا آنجا که مقتضیات ایجاب می‏کرد،خدمات لازم به عمل آمد،و من اکنون به وسیله این نامه گواهی می‏دهم که شما فرستاده خدا و شخص راستگو که کتابهای آسمانی او را تصدیق می‏کنند می‏باشید،و من در حضورپسر عموی شما(جعفر بن ابی طالب)مراسم اسلام و ایمان و بیعت را انجام دادم.

من برای ابلاغ پیام و اسلام خود،فرزندم‏«رارها»را رهسپار محضر مقدستان کرده و صریحا اعلام می‏دارم که من جز خود،ضامن کسی نیستم،و اگر دستور فرمائید خودم رهسپار خدمت پرفیضتان شوم،درود بر شما ای پیامبر خدا. ⁽³⁵⁾

نجاشی هدایای مخصوصی برای پیامبر گرامی فرستاد و پیامبر هم بعدا دو نامه دیگر برای نجاشی فرستاد.

نامه‏های به زمامداران شام و یمامه

شاید به نظر برخی از متفکران سیاسی آن روز،دعوت جهانی پیامبر از زمامداران وقت‏یک نوع کار خارج از متعارف بود،ولی مرور زمان ثابت کرد که آنحضرت وظیفه‏ای جز این نداشت.

اولا:اعزام شش سفیر در یک روز به اطراف جهان،آنهم با نامه‏هایی محکم و مستدل، هرگونه تردیدی را به روی مخالفان در آینده بست.امروز،دیگر کسی نمی‏تواند با این عمل بزرگ،در جهانی بودن دعوت آن حضرت شک و تردیدی به خود راه دهد.علاوه بر آیاتی که در این زمینه وارد شده،خود اعزام سفیر،بزرگترین دلیل جهانی بودن رسالت او است.

ثانیا:عموم زمامداران وقت جز خسروپرویز که مرد متکبر و مستبدی بود،تحت تاثیر دعوت و نامه‏های وی قرار گرفته،از نمایندگان پیامبر کمال احترام را به عمل آوردند.همچنین،ظهور پیامبر عربی در محافل مذهبی محور بحث و مذاکره قرار گرفت.این نامه‏ها خفتگان را بیدار کرد،افراد غافل را سخت تکان داد،و شعور ملل متمدن جهان را برانگیخت،تا درباره موعود تورات و انجیل به بحث و تحقیق بپردازند و دانشمندان ربانی و اسقفها و کشیشان بی‏غرض،با طرق مختلفی با آئین جدید در تماس باشند.از این نظر،دسته‏های زیادی از پیشوایان مذهبی شرایع آن روز،در اواخر زندگانی پیامبر و پس از فوت وی،راه مدینه را در پیش‏گرفته و از نزدیک،وضع آئین او را مورد بررسی قرار دادند.

ما در فصول گذشته به طور مشروح تاثیر نامه‏های آن حضرت را در نفوس زمامداران‏«روم‏»و«مصر»و«حبشه‏»یادآور شدیم.اکنون به دنباله تاثیر نامه آن حضرت در«نجاشی‏»توجه کنید.

او پس از تقدیم هدایائی به نماینده پیامبر برای آشنا ساختن مبلغان مذهبی‏«حبشه‏»به حقانیت آئین پیامبر،سی تن از کشیشان ورزیده را رهسپار سرزمین مدینه ساخت،تا زندگی زاهدانه و ساده پیامبر اسلام را از نزدیک ببینند،و تصور نکنند که او نیز مانند سلاطین روزگار،دستگاهی دارد.

اعزامیان زمامدار حبشه،به حضور پیامبر باریافتند،و عقیده پیامبر را درباره حضرت مسیح خواستند.پیامبر عقیده خود را درباره حضرت مسیح با خواندن یک آیه از سوره مائده روشن نمود.مضمون این آیه،آنچنان آنها را تکان داد که بی‏اختیار اشک از دیدگانشان جاری گشت.اینک ترجمه آیه:

«هنگامی که خداوند به عیسی بن مریم چنین گفت:به یاد آر ای عیسی!نعمتی را که به تو و مادرت مبذول داشتیم،ترا با روح القدس(فرشته بزرگ)کمک کردیم،در پرتو این عنایات،در کودکی و در بزرگی با مردم سخن می‏گفتی،کتاب و حکمت،تورات و انجیل را به تو تعلیم کردیم،به فرمان خداوند از گلها صورت مرغ درست می‏کردی،سپس به اذن خداوند مرغ حقیقی می‏شدند،نابینایان مادرزاد و بیماران‏«برص‏»را شفا می‏بخشیدی،و مردگان را زنده می‏کردی.«بیاد آر»هنگامی را که با دلایل روشن به سوی ملت اسرائیل برانگیخته شدی و من ترا از گزند آنها مصون داشتم،ولی کسانی که کافر(یهود) بودند در برابر این آیات روشن،کارهای ترا سحر و جادو می‏دانستند». ⁽³⁶⁾

این گروه،پس از بررسی دقیق درباره دعوت پیامبر بسوی حبشه بازگشته،و جریان را به عرض سلطان رسانیدند.او نیز مانند مبلغان،اشک در چشمانش حلقه زد. ⁽³⁷⁾ ابن اثیر، ⁽³⁸⁾ سرگذشت اعزام‏شدگان را به گونه‏ای دیگر نوشته است.وی گوید:همه آنها در دریا غرق شدند و پیامبر نامه‏ای به عنوان تسلیت‏به نجاشی نوشت.ولی مضمون نامه‏ای که‏«ابن اثیر»به آن اشاره کرده،هرگز گواه بر آن نیست که مصیبتی متوجه نجاشی گردیده است.

نامه پیامبر به امیر غسانیان

غسانیان،تیره‏ای از قبیله‏«ازد»قحطانند که مدتها در سرزمین‏«یمن‏»زندگی می‏کردند و اراضی آنها از سد«مارب‏»مشروب می‏شد.پس از ویرانی سد،مجبور به کوچ شده در سرزمین شام فرود آمدند.قدرت نفوذ آنان،بومیان آن منطقه را تحت الشعاع قرار داد،و سرانجام دولتی به نام دولت‏«غسانیه‏»تشکیل گردید،که در آن منطقه،زیر نظر قیصرهای روم فرمانروائی داشتند.روزی که اسلام نظام حکومتی آنها را برچید،سی و دو نفر از آنها در سرزمینهای‏«جولان‏»و«یرموک‏»و«دمشق‏»حکمرانی کرده بودند.

«شجاع بن وهب‏»،یکی از شش سفیری بود که برای ابلاغ پیام جهانی اسلام،عازم سرزمین غسانیها شد.او نامه پیامبر را به حکمران آنان،یعنی‏«حارث بن ابی شمر»،در نقطه‏«بعوظه‏»تسلیم نمود.هنگامی که سفیر پیامبر به سرزمین‏«حارث‏»رسید،مطلع شد که زمامدار وقت مشغول تهیه مقدمات استقبال از«قیصر»است و قیصر به شکرانه پیروزی بر دشمن(ایران)،از مقر حکومت‏خود قسطنطنیه،پیاده به زیارت‏«بیت المقدس‏»می‏آمد و می‏خواست‏به نذر خود جامه عمل بپوشاند.

از این نظر،او مدتی انتظار کشید تا به وی وقت ملاقات داده شد.وی در این مدت، با«حاجب‏»(رئیس تشریفات)طرح رفاقت ریخت،و او را از خصوصیات زندگی پیامبر و آئین پاک وی آگاه ساخت.بیانات نافذ و مؤثر سفیر انقلاب فکر عجیبی در او پدید آورد،که بی‏اختیار اشک از دیدگان او سرازیر گردید،و گفت: من انجیل را دقیقا مطالعه کرده‏ام و اوصاف پیامبر را خوانده و هم‏اکنون به او ایمان آوردم،ولی از«حارث‏»می‏ترسم که مرا بکشد و خود«حارث‏»نیز از قیصر ترس دارد و اگر سخنان ترا نیز از صمیم دل باور کند باز هم نخواهد توانست تظاهر نماید،زیرا وی و نیاکان این سلسله همگی دست‏نشاندگان‏«قیصر»هستند.

وقتی او به حضور زمامدار وقت‏باریافت،وی روی تخت نشسته و تاجی بر سر داشت.او نامه حضرت را که به شرح زیر بود،به وی تسلیم نمود:

«بنام خداوند بخشنده مهربان،نامه‏ایست از محمد رسولخدا،به حارث بن ابی شمر.سلام بر پیروان حق و هادیان و مؤمنان واقعی.ای حارث!من ترا به خدای یگانه‏ای که شریک ندارد،دعوت می‏کنم،اگر اسلام بیاوری سلطنت تو باقی خواهد ماند». ⁽³⁹⁾

آخرین قسمت نامه،حارث را سخت ناراحت کرد و گفت:هیچ کس نمی‏تواند،قدرت را از من سلب کند،من باید این پیامبر نوظهور را دستگیر کنم.سپس برای ارعاب سفیر دستور داد که لشگر در برابر او رژه روند تا نماینده پیامبر قدرت نظامی او را از نزدیک ببیند.همچنین برای خودنمائی نامه‏ای به قیصر نوشت و او را از تصمیم خود،دائر بر دستگیری پیامبر اسلام آگاه ساخت.اتفاقا،نامه وی موقعی به دست قیصر رسید،که سفیر دیگر پیامبر«دحیه کلبی‏»،در حضور قیصر بود،و سلطان روم آئین پیامبر اسلام را بررسی می‏کرد.قیصر از تندروی حاکم غسانی ناراحت‏شد،در پاسخ نامه او نوشت،از تصمیم خود منصرف شو،و در شهر«ایلیا»با من ملاقات کن.

از طرفی به حکم‏«الناس علی دین ملوکهم‏»،پاسخ قیصر طرز تفکر حارث را دگرگون ساخت و روش خود را با نماینده پیامبر تغییر داد و به وی خلعت‏بخشیده و او را رهسپار مدینه ساخت و گفت‏سلام مرا به پیامبر برسان و بگو من از پیروان واقعی او هستم.ولی پیامبر به پاسخ دیپلماسی وی وقعی نگذاشت و گفت:در آینده نزدیک رشته قدرت او از هم خواهد گسست.حارث در سال 8 هجرت،یعنی پس از یکسال درگذشت. ⁽⁴⁰⁾

ششمین سفیر در سرزمین یمامه

آخرین سفیر پیامبر،به سرزمین‏«یمامه‏»که میان نجد و بحرین قرار دارد،رهسپار گردید و نامه پیامبر را به امیر یمامه‏«هوذة بن علی الحنفی‏»تسلیم نمود.متن نامه آن حضرت چنین بود:به نام خدا،سلام بر پیروان هدایت،بدان آئین من به آخرین نقطه‏ای که مرکبهای تندرو بآنجا می‏رسد،«شرق و غرب‏»خواهد رسید.اسلام آور تا در امان باشی و قدرت و سلطنت تو باقی بماند». ⁽⁴¹⁾

از آنجا که زمامدار یمامه مسیحی بود،سفیری که برای آن نقطه در نظر گرفته شده بود،مردی بود که مدتها در حبشه بسر برده و از منطق و رسوم مسیحیان آگاهی داشت. این مرد«سلیط بن عمرو»بود،که در دوران فشار بت‏پرستان مکه به فرمان پیامبر به سرزمین حبشه مهاجرت نموده بود.تعالیم عالی اسلام و برخورد با طبقات مختلف در مسافرتها،آنچنان او را شجاع و نیرومند بار آورده بود،که با سخنان خود زمامدار یمامه را تحت تاثیر قرار داد.او به حاکم یمامه چنین گفت:«بزرگوار کسی است که لذت ایمان را بچشد و از تقوی توشه بگیرد.ملتی که در پرتو سیادت تو، به سعادت رسیدند،هرگز بدفرجام نخواهند شد. من ترا به بهترین چیزها دعوت نموده و از بدترین اعمال باز می‏دارم.من ترا به پرستش خداوند می‏خوانم و از پرستش شیطان و پیروی از هوی و هوس جلوگیری می‏کنم.نتیجه پرستش خدا بهشت و سرانجام پیروی از شیطان آتش است.اگر به غیر آنچه من گفتم گوش فرا دادی،صبر کن تا پرده برافتد و سیمای حقیقت ظاهر گردد».قیافه متاثر زمامدار«یمامه‏»،حاکی از آن بود که سخنان سفیر در روان او اثر خوبی گذارده است.از اینرو،مهلت‏خواست،تا درباره رسالت پیامبر فکر کند.اتفاقا همان روزها یکی از اسقفهای بزرگ روم وارد سرزمین‏«یمامه‏»گردید.امیر«یمامه‏»،موضوع را با او در میان گذارد.اسقف گفت:چرا از تصدیق او سرباز زدید؟گفت:من از سرانجام سلطنت و قدرت خود می‏ترسم.اسقف گفت: مصلحت در اینست که از او پیروی کنی.این همان پیامبر عربی است که مسیح از ظهور او خبر داده و در انجیل نوشته است که محمد پیامبر خدا است.

پند و اندرز اسقف روحیه او را تقویت کرد و سفیر پیامبر را خواست و نامه‏ای به شرح زیر به او نوشت.

اینک مضمون نامه:

مرا به زیباترین آئین دعوت نمودی.من شاعر و سخنران و سخن‏ساز ملت‏خود هستم،و در میان ملت عرب موقعیتی دارم که همه از آن حساب می‏برند.من حاضرم از آئین تو پیروی نمایم،مشروط بر اینکه در برخی از مقامات بزرگ مذهبی(خلافت و نیابت)مرا شریک سازی.او به این مقدار اکتفا نکرد،بلکه هیئتی را به سرپرستی‏«مجاعة بن مرارة‏»رهسپار مدینه ساخت،تا پیام او را به پیامبر برسانند و بگویند:اگر رشته این زعامت دینی پس از مرگ او در دست او باشد،او حاضر است اسلام بیاورد و او را یاری کند،والا با او از در جنگ وارد خواهد شد.این هیات به حضور پیامبر بار یافتند و نمایندگان ایمان خود را بدون قید و شرط ابراز نمودند و پیامبر در جواب پیام زمامدار یمامه گفت:

اگر ایمان او مشروط است،او شایستگی حکومت و خلافت را ندارد،و خدا مرا از شر او حفظ خواهد نمود. ⁽⁴²⁾

نامه دیگر پیامبر اسلام

نامه‏هائی که پیامبر برای دعوت امرا و سلاطین و فرمان‏داران و شخصیتهای مذهبی فرستاده است،بیش از اینهاست.هم اکنون دانشمندان متتبع،صورت بیست و نه نامه از نامه‏های دعوتی آن حضرت را در کتابهای خود نقل کرده‏اند و ما برای رعایت اختصار به همین اندازه اکتفا می‏کنیم.

مجموع نامه‏های پیامبر

برخی گفته‏اند مجموع نامه‏های حضرت قریب به چهل نامه است که به افراد مختلف و کشورها و قبایل نگاشته و فرستاده است. (در این رابطه می‏توانید به ص 35 تا 59 کتاب مکاتیب الرسول مراجعه نمایید).

نهرو در کتاب خود،نگاهی به تاریخ جهان می‏نویسد:

محمد(ص)از شهر مدینه پیامی برای حکمرانان و پادشاهان جهان فرستاد و آنها را به قبول وجود خدای یگانه و رسول او دعوت کرد،لابد این پادشاهان وحکمرانان حیرت کردند که این مرد گمنام کیست که جرئت کرده است‏برای آنها دستور صادر کند.

از فرستادن همین پیامها می‏توان تصور کرد که حضرت محمد(ص)چه اعتماد و اطمینان فوق العاده‏ای به خود و رسالتش داشته است و توانست همین اعتماد و ایمان را در مردم کشورش نیز به وجود آورد و به آنها الهام ببخشد،به طوری که آن مردان توانستند بدون دشواری بر نیمی از جهان معلوم آن زمان مسلط گردند،ایمان و اعتماد به نفس چیز بزرگی است و این ثمرات عالی را به وجود می‏آورد. ⁽⁴³⁾

پی‏نوشت‏ها:

1. دانشمندان بزرگ اسلام،کلیه نامه‏های آن حضرت را تا آنجا که توانسته‏اند گرد آورده‏اند.از نظر کلیت و وسعت اطلاع و زیادی تتبع،دو کتاب یاد شده زیر ارزش زیادی دارند:

الف-«الوثائق السیاسیة‏»،نگارش پرفسور محمد حمید الله حیدرآبادی،استاد دانشگاه پاریس.

ب-«مکاتیب الرسول‏»،نگارش دانشمند محترم،آقای علی احمدی.

2. در اینجا دو مساله را باید از یکدیگر جدا ساخت:1-رسالت جهانی پیامبر اسلام. 2-خاتمیت آئین او.

در مساله نخست،جهانی و عدم جهانی بودن آئین او مطرح است و اینکه آیا او برای خصوص مردم شبه جزیره عربستان برانگیخته شده یا برای عموم مردم.در حالی که ملاک نخست در مساله دوم،آخرین پیامبر بودن او مطرح می‏باشد.ممکن است‏برخی بگویند:آئین او جهانی است ولی خود او و یا آئین وی خاتم نیست و پس از او پیامبر و با شریعت دیگری خواهد آمد.از این جهت،باید در بحث‏«نبوت خاصه‏»پیرامون هر دو مساله به صورت جداگانه بحث نمود و ما در کتاب‏«مفاهیم القرآن‏»ج 3 پیرامون هر دو مساله به صورت گسترده بحث کرده‏ایم،و بحث‏خاتمیت آن به زبان پارسی نیز برگردانده شده است.علاقمندان می‏توانند از متن عربی و یا ترجمه فارسی آن بهره بگیرند.

3. سوره اعراف/158.

4. و ما ارسلناک الا کافة للناس بشیرا و نذیرا -سوره سبا/28.

5. و ما هو الا ذکر للعالمین -سوره قلم/52.

6. لینذر من کان حیا .سوره یس/70.

7. هو الذی ارسل بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین کله و لو کره المشرکون -سوره توبه/33.

8. «سیره ابن هشام‏»،ج 2/606،«طبقات ابن سعد»،ج 1/264،«سیره حلبی‏»،ج 3/271.

9. «طبقات کبری‏»،ج 1/258،«سیره حلبی‏»،ج 3/271.

10. بصری مرکز استانداری استان‏«حوران‏»بود که از مستعمرات قیصر به شمار می‏رفت،و حارث بن ابی شمر و بطور کلی ملوک‏«غسان‏»به صورت دست نشاندگی از قیصر در آنجا حکومت می‏کردند.

11. «طبقات کبری‏»،ج 1/259.

12. «بسم الله الرحمن الرحیم من محمد بن عبد الله الی هرقل عظیم الروم،سلام علی من اتبع الهدی.اما بعد،فانی ادعوک بدعایة الاسلام،اسلم تسلم یؤتک الله اجرک مرتین.فان تولیت فانما علیک اثم‏«الاریسین‏»،و یا اهل الکتاب تعالوا الی کلمة سواء بیننا و بینکم الا نعبد الا الله و لا نشرک به شیئا و لا یتخذ بعضنا بعضا اربابا من دون الله فان تولوا فقولوا اشهدوا بانا مسلمون،محمد رسول الله.

13. درباره تفسیر این لفظ،میان دانشمندان اختلاف است.ابن اثیر در«نهایه‏»،ج 1/31 می‏نویسد:مراد،کارمندان دربار است.برخی می‏گویند:مراد کشاورزان است،زیرا اکثریت مردم آنروز را طبقه کشاورز تشکیل می‏داد.مؤید این نظر اینست که در برخی از نسخه‏ها(کامل ج 2 ص 145)به جای لفظ یاد شده کلمه‏«اکارین‏»موجود آمده و«اکار»همان کشاورز است.گاهی احتمال می‏دهند که‏«اریس‏»نام طائفه‏ای باشد که در روم زندگی می‏کردند.

14. «تاریخ طبری‏»،ج 2/290،«بحار الانوار»،ج 20/378-380.

15. «طبقات کبری‏»،ج 1/259،«سیره حلبی‏»،ج 2/277،«کامل‏»،ج 2/444،«بحار»،ج 20/379.

16. ابن سعد در«طبقات‏»،ج 1/285 تاریخ اعزام سفیران را محرم سال هفت هجرت می‏داند.

17. بسم الله الرحمن الرحیم من محمد رسول الله الی کسری عظیم فارس.سلام علی من اتبع الهدی و آمن بالله و رسوله و اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له و ان محمدا عبده و رسوله،ادعوک بدعایة الله فانی انا رسول الناس کافة لا نذر من کان حیا و یحق القول علی الکافرین اسلم تسلم،فان ابیت فعلیک اثم المجوس؟«طبقات کبری‏»،ج 1/260،«تاریخ طبری‏»،ج 2/295 و 296،«کامل‏»،ج 2/81،«بحار»،ج 20/389.

18. «طبقات کبری‏»،ج 1/260.

19. «تاریخ یعقوبی‏»،ج 2/62.

20. «مسند احمد»،ج 1/96.

21. «سیره حلبی‏»،ج 3/278.

22. و به آنها چنین فرمود:امرنی ربی ان اعفی لحیتی و اقص شاربی:خدایم به من دستور داده که ریش را بلند،و شاربها را کوتاه سازم-«کامل‏»،ج 2/106.

23. «طبقات کبری‏»،ج 1/260،«بحار»،ج 20/382.

24. بسم الله الرحمن الرحیم من محمد بن عبد الله الی المقوقس عظیم القبط،سلام علی من اتبع الهدی.اما بعد فانی ادعوک بدعایة الاسلام،اسلم تسلم و اسلم یؤتک الله اجرک مرتین.فان تولیت فانما علیک اثم القبط‏«و یا اهل الکتاب تعالوا الی کلمة سواء بیننا و بینکم ان لا نعبد الا الله و لا نشرک به شیئا و لا یتخذ بعضنا بعضا اربابا من دون الله فان تولوا فقولوا اشهدوا بانا مسلمون‏»-«سیره حلبی‏»،ج 3/280،«در منثور»،ج 1/40،«اعیان الشیعه‏»،ج 1/142.

25. «اسد الغابة‏»،ج 1/362.

26. «سیره حلبی‏»،ج 3/28.

27. «سیره زینی دحلان‏»،ج 3/73.

28. «طبقات کبری‏»،ج 1/260.

29. «سیره زینی دحلان‏»،ج 3/71.

30. «فتوح الشام‏»،ج 2/23.

31. «تاریخ طبری‏»،ج 2/294.

32. متن نامه چنین است:بسم الله الرحمن الرحیم من محمد رسول الله الی النجاشی ملک الحبشه،سلام علیک فانی احمد الله الذی لا اله الا هو الملک القدوس السلام المؤمن المهیمن،و اشهد ان عیسی بن مریم روح الله و کلمته القاها الی مریم البتول الطیبة الحصینة فحملت‏بعیسی،حملته من روحه و نفخه کما خلق آدم بیده. و انی ادعوک الی الله وحده لا شریک له و الموالاة علی طاعته،و ان تتبعنی و توقن بالذی جائنی،فانی رسول الله و انی ادعوک و جنودک الی الله عز و جل،و قد بلغت و نصحت فاقبلوا نصیحتی و السلام علی من اتبع الهدی.

33. «سیره حلبی‏»،ج 3/279،«طبقات کبری‏»،ج 1/259.

34. «سیره حلبی‏»،ج 3/279،«طبقات کبری‏»،ج 1/259.

35. «تاریخ طبری‏»،ج 2/294،«بحار»،ج 20/392.

36. سوره مائده/110.

37. «اعلام الوری‏»/31.

38. «اسد الغابة‏»،ج 2/62.

39. بسم الله الرحمن الرحیم من محمد رسول الله الی الحارث بن ابی شمر،سلام علی من اتبع الهدی آمن به و صدق و انی ادعوک ان تؤمن بالله وحده لا شریک له یبقی ملکک.

40. «سیره حلبی‏»،ج 3/286،«طبقات ابن سعد»،ج 1/261.

41. بسم الله الرحمن الرحیم،من محمد رسول الله الی هوذة بن علی،سلام علی من اتبع الهدی و اعلم ان دینی سیظهر الی منتهی الخف و الحافر،فاسلم تسلم و اجعل لک ما تحت‏یدیک.

42. «الکامل‏»،ج 2/83،«طبقات کبری‏»،ج 1/262.

43. نگاهی به تاریخ جهان،ج 1،ص 320.

ماخذ : کتاب: فروغ ابدیت، ج 2، ص 207

نویسنده: جعفر سبحانی

این مسافرت روحانی علاوه بر مزایای معنوی و روحی،یک سلسله مصالح اجتماعی و سیاسی را دربرداشت و موقعیت مسلمانان را در شبه جزیره بالا می‏برد و باعث انتشار آئین یکتاپرستی در میان ملت عرب می‏گشت.اولا:قبائل مشرک عرب تصور می‏کردند که پیامبر با تمام عقائد و مراسم ملی و مذهبی آنان،حتی فریضه‏«حج‏»و«عمره‏»که یادگار نیاکان آنها است،مخالف است.از این جهت،از محمد و آئین او وحشت و اضطراب داشتند.در این موقع شرکت محمد«ص‏»و یاران او در مراسم‏«عمره‏»،توانست تا حدی از وحشت و اضطراب قبائل مشرک بکاهد،و در عمل روشن کند که پیامبر هرگز با زیارت خانه خدا و فریضه یاد شده که از شعائر مذهبی و رسوم مذهبی آنها است،نه تنها مخالف نیست،بلکه آن را یک فریضه لازم می‏داند،و او بسان پدر بزرگ عرب حضرت‏«اسماعیل‏»،در احیاء و ابقاء آنها کوشا است و از این راه می‏تواند قلوب گروهی را که آئین آن حضرت را با شئون ملی و مذهبی خود صد در صد مخالف می‏دانستند، به سوی خود جلب نماید و از وحشت آنها بکاهد.

ثانیا:اگر مسلمانان در این راه با موفقیت روبرو شوند،و فرائض عمره را آزادانه در مسجد الحرام،در برابر دیده هزاران عرب مشرک انجام دهند،این عمل، تبلیغ عظیمی از آئین اسلام خواهد بود.زیرا در این ایام که مشرکان،از تمام نقاط عربستان در آن سرزمین گرد خواهند آمد،اخبار مسلمانان را به وطن خود خواهند برد و از این طریق ندای اسلام به نقاطی که پیامبر نمی‏توانست در آن روز به آن نقاط مبلغ اعزام کند،خودبخود خواهد رسید،و اثر خواهد گذاشت.

ثالثا:پیامبر،احترام ماههای حرام را در مدینه یادآور شد و فرمود:«ما فقط برای زیارت خانه خدا می‏رویم‏»،و به مسلمانان دستور داد که از حمل هر نوع اسلحه، جز شمشیری که مسافر در حال سفر همراه خود حمل می‏کند خودداری کنند.این مطلب،عواطف و تمایلات بسیاری از اجانب را به سوی اسلام جلب نمود،زیرا بر خلاف تبلیغات سوئی که قریش درباره اسلام انجام داده بود،همگی مشاهده کردند که پیامبر گرامی همانند دیگران،جنگ را در این ماهها حرام دانسته و خود طرفدار بقاء این سنت دیرینه است.

رهبر عالیقدر اسلام با خود می‏اندیشید که اگر در این راه توفیقی نصیب مسلمانان گردد،مسلمانان به یکی از آرزوهای دیرینه خود نائل خواهند شد.همچنین، دورافتادگان از وطن،از خویشان و دوستان خود،تجدید دیدار خواهندکرد،و اگر قریش از ورود آنها به سرزمین حرم جلوگیری نمایند،در این صورت حیثیت‏خود را در جهان عرب از دست می‏دهند.

زیرا نمایندگان عموم قبائل بی‏طرف خواهند دید که قریش با دسته‏ای که عازم زیارت کعبه و انجام فرائض عمره بودند،و سلاحی جز سلاح مسافر همراه نداشتند، چگونه معامله کردند،در صورتی که‏«مسجد الحرام‏»به عموم عرب تعلق دارد،و قریش فقط تولیت مناصب آنجا را دارند.

در این لحظه حقانیت مسلمانان به گونه‏ای روشن تجلی نموده و زورگوئی قریش آشکار خواهد شد و بار دیگر قریش نخواهند توانست‏با قبائل عرب بر ضد اسلام پیمان نظامی تشکیل دهند،زیرا آنها در برابر دیده هزاران زائر،مسلمانان را از حق مشروع خود بازداشتند.

ماخذ : کتاب: فروغ ابدیت، ج 2، ص 183

نویسنده: جعفر سبحانی

در ماه ذی قعده سال ششم بود که رسول خدا(ص)در خواب دید با یارانش به مکه رفته و به طواف خانه خدا و انجام مناسک عمره موفق گشته‏اند. پیغمبر این خواب را برای اصحاب نقل کرده و وعده آن را به آنها داد و به دنبال آن از مسلمانان و قبایل اطراف مدینه دعوت کرد با او برای انجام عمره به سوی مکه حرکت کنند.

قبایل مزبور بجز عده معدودی دعوت آن حضرت را نپذیرفتند و تنها همان مهاجر و انصار مدینه بودند که اکثرا آماده حرکت‏شدند و به همراه آن حضرت از مدینه بیرون رفتند.

همراهان آن حضرت را در این سفر برخی هفتصد نفر و برخی یک هزار و چهارصد نفر نوشته‏اند.

پیغمبر اسلام مقداری که از مدینه بیرون رفت و به‏«ذی الحلیفة‏» - که اکنون به نام مسجدی که در آنجا بنا شده به‏«مسجد شجره‏»معروف است - رسید جامه احرام پوشید و هفتاد شتر نیز که همراه برداشته بود نشانه قربانی بر آنها زد و از جلو براند تا به افرادی که خبر حرکت او را به قریش می‏رسانند بفهماند که به قصد جنگ بیرون نیامده بلکه منظور او تنها انجام عمره و طواف خانه خداست.

پیغمبر اسلام و همراهان همچنان‏«لبیک‏»گویان تا«عسفان‏»که نام جایی است در دو منزلی مکه پیش راندند و در آنجا به مردی بشیر نام - که از قبیله خزاعه بود برخورد و اوضاع را از او جویا شد و بشیر در پاسخ آن حضرت عرض کرد: قریش که‏از رکت‏شما مطلع شده‏اند برای جلوگیری از شما همگی از شهر خارج شده و زن و بچه‏های خود را همراه آورده‏اند و سوگند یاد کرده‏اند تا نگذارند به هیچ قیمتی شما داخل مکه شوید و خالد بن ولید را با دویست نفر از جلو فرستاده تا خود نیز به دنبال او برسند و خالد با همراهان تا«کراع الغمیم‏» ⁽¹⁾ آمده‏اند.

پیغمبر فرمود: وای بر قریش که هستی خود را در این کینه توزیها از دست داده‏اند چه می‏شد که اینها از همان آغاز مرا با سایر قبایل عرب وا می‏گذاردند تا اگر آنها بر من پیروز می‏شدند مقصودشان حاصل می‏شد، و اگر من بر آنها غالب می‏شدم قریش اسلام را می‏پذیرفتند اگر این کار را هم نمی‏کردند با نیرو و قوه با من می‏جنگیدند، اینها چه می‏پندارند؟به خدا سوگند من در راه این دینی که خدا مرا بدان مبعوث فرموده آن قدر می‏جنگم تا خدا آن را پیروز گرداند یا جان خود را بر سر این کار گذارده و کشته شوم!

به دنبال آن، رو به همراهان کرده فرمود: کیست تا ما را از راهی ببرد که با قریش برخورد نکنیم؟

مردی از قبیله اسلم که راههای حجاز را خوب می‏دانست پیش آمده و انجام این کار را بر عهده گرفت‏سپس جلو افتاده و مهار شتر پیغمبر را به دست گرفت و از میان دره‏ها و سنکلاخهای سخت آنها را عبور داده و پس از اینکه راههای دشوار و سختی را پشت‏سر گذاردند به فضای باز و وسیعی رسیدند و همچنان تا«حدیبیه‏»که نام دهی است در نزدیکی مکه - و فاصله آن تا مکه یک منزل راه بود - پیش رفتند.

در آنجا به گفته ابن اسحاق - ناگهان شتر از رفتن ایستاد و دیگر پیش نرفت. پیغمبر دانست که در این کار سری است و از این رو وقتی اصحاب گفتند: شتر وامانده و نمی‏تواند راه برود؟فرمود: نه، وانمانده بلکه آن کس که فیل را از رفتن به سوی مکه بازداشت این شتر را هم از حرکت‏باز داشته است و من امروز هر پیشنهادی قریش بکنند که دایر بر مراعات جنبه خویشاوندی باشد می‏پذیرم و به دنبال آن دستور داد همراهان پیاده شوند و در آنجا منزل کنند. لشکر اسلام در آن سرزمین فرود آمد اما از نظر بی‏آبی رنج می‏بردند و از این رو به رسول خدا(ص)عرض کردند: در این سرزمین آبی یافت نمی‏شود؟پیغمبر اسلام از تیردان چرمی خود، تیری بیرون آورد و به براء بن عازب داد و فرمود: آن را در ته یکی از این چاهها فرو بر، و او چنان کرد و به دنبال آن آب بسیاری از چاه خارج شد و همگی سیراب شدند.

رفت و آمد فرستادگان قریش و رد و بدل پیامهای صلح

قرشیان که تصمیم گرفته بودند به هر قیمتی شده نگذارند پیغمبر اسلام به آن صورت وارد مکه شود و آن را برای خود خواری و ذلت و ننگ می‏دانستند و می‏گفتند: اگر محمد بدین ترتیب به مکه در آید صولت و قدرت ما در نزد عرب شکسته خواهد شد و حرمت ما از میان خواهد رفت، با لشکری انبوه از مکه بیرون آمده بودند و پیغمبر اسلام نیز همه جا با گفتار و رفتار خود می‏خواست‏بفهماند که برای جنگ با قریش بیرون نیامده و جز انجام مراسم عمره و طواف و قربانی منظور دیگری ندارد، از این رو وقتی بدیل بن ورقاء خزاعی، مکرز بن حفص و حلیس بن علقمه رئیس‏«احابیش‏» ⁽²⁾ و به دنبال همه عروة بن مسعود ثقفی که شخصیت‏بزرگی بود به نزد رسول خدا(ص)آمدند و با آن حضرت مذاکره کرده و هدف او را از این سفر و آمدن تا پشت دروازه مکه می‏پرسیدند پاسخ همه را به یک گونه می‏داد و به طور خلاصه به همه می‏فرمود:

- ما برای جنگ نیامده‏ایم بلکه منظورمان زیارت خانه خدا و انجام عمره است، سپس می‏خواهیم این شتران را قربانی کرده گوشت آنها را برای شما واگذاریم و باز گردیم!

فرستادگان که این سخنان را می‏شنیدند و وضع مسلمانان را نیز مشاهده می‏کردند که همگی در حال احرام هستند و اسلحه‏ای جز یک شمشیر که آن هم در غلاف است‏همراه نیاورده‏اند و شتران را نیز که همگی نشانه قربانی داشتند از نزدیک می‏دیدند خشمناک به سوی قریش باز می‏گشتند و هر کدام به نوعی آنها را ملامت کرده و به دفاع از مسلمین برخاسته و می‏گفتند:

- چرا مانع زیارت زائرین خانه خدا می‏شوید؟و چرا هر آدم بی‏نام و نشانی حق دارد به زیارت خانه خدا بیاید ولی زاده عبد المطلب با آن همه عظمت و شرافت‏خانوادگی و دودمان سادات مکه حق زیارت ندارد؟ما از نزدیک مشاهده کردیم که اینان لباس جنگ نپوشیده و هر کدام دو جامه احرام بیش در تن ندارند، شتران قربانی را که همگی علامت قربانی داشتند و در اثر طول کشیدن زمان قربانی کرکهای خود را خورده بودند به چشم خود دیدیم!چرا دست از لجاجت و کینه توزی بر نمی‏دارید؟

قریش در محذور سختی گرفتار شده بودند، از طرفی ورود مسلمانان را به مکه که دشمنان سر سخت‏خود می‏دانستند و بزرگان و پهلوانان نامی آنها به دست ایشان کشته شده بودند برای خود بزرگترین ننگ و شکست می‏دانستند و حاضر نبودند به چنین خفت و خواری تن دهند و زبان شماتت عربها را به روی خود باز کنند، از سوی دیگر روی هیچ قانونی حق نداشتند از زایرین خانه خدا - هر کس که باشد - جلوگیری کنند و او را از انجام مراسم عمره یا حج‏باز دارند، از این رو در کار خود سخت متحیر بودند.

بخصوص که بسختی مورد اعتراض و انتقاد فرستادگان خود نیز قرار گرفته بودند تا آنجا که بیم یک اختلاف داخلی و محلی نیز میان آنها می‏رفت. حلیس بن علقمه - رئیس احابیش - وقتی از نزد محمد(ص)بازگشت‏به قریش گفت: به خدا سوگند اگر جلوی محمد را رها نکنید و مانع زیارت او شوید من با شما قطع رابطه خواهم کرد و احابیش را از دور شما پراکنده خواهم ساخت.

و نیز عروة بن مسعود ثقفی - که مورد احترام همه قریش بود - وقتی از نزد رسول خدا(ص) بازگشت و به چشم خود دیده بود که پیغمبر اسلام چه احترام و عظمتی در نظر مسلمانان دارد تا آنجا که اگر تار مویی از سر و صورت او بر زمین می‏افتد فورا آن را از زمین برداشته و نگهداری می‏کنند و یا در وقت وضو نمی‏گذارند قطره آبی ازوضوی آن حضرت بر زمین بریزد و هر قطره آن را شخصی از آنها برای تبرک می‏برد و به سر و صورت و بدن خود می‏مالد. . . به قریش گفت:

- ای گروه قریش من به دربار پادشاهان ایران و امپراتوران روم و سلاطین حبشه رفته‏ام و چنین احترامی که پیروان محمد از او می‏کنند در هیچ کدام یک از دربارهای آنها ندیده‏ام و با این ترتیب هرگز او را تسلیم شما نخواهند کرد و از دورش پراکنده نخواهند شد، اکنون هر فکری دارید بکنید!و هر تصمیمی که می‏خواهید بگیرید!

رسول خدا(ص)نیز که مامور به جنگ نبود، می‏کوشید تا کمترین بهانه‏ای برای جنگ به دست قریش ندهد و به هر ترتیبی شده می‏خواست‏خونی ریخته نشود و شمشیری کشیده نشود و حرمت ماه محرم شکسته نگردد، و اگر چنین کاری هم می‏شود از طرف قریش شروع شود تا آنها متهم به نقض حرمت ماه حرام گردند نه مسلمانان.

اسارت مکرز بن حفص به دست مسلمانان

قرشیان که سخت در محذور افتاده بودند مکرز بن حفص را که به شجاعت و بی‏باکی معروف بود با چهل پنجاه نفر از سوارکاران ورزیده مامور کردند تا در اطراف لشکر مسلمانان جولانی بزنند و اگر بتوانند کسی را از ایشان دستگیر ساخته به نزد قریش ببرند تا گروگانی از مسلمانان در دست قریش باشد و بلکه از این راه بتوانند پیشنهادهای خود را برایشان بقبولانند، اما مکرز و همراهان نیز نتوانستند کاری انجام دهند و همگی به دست نگهبانان لشکر اسلام اسیر گشته و آنها را به نزد پیغمبر اسلام بردند و رسول خدا(ص)به همان جهت که مامور به جنگ نبود دستور داد آنها را آزاد کنند و با اینکه آنها پیش از اسارت خود به سوی مسلمانان تیراندازی کرده و آزار زیادی رسانده بودند و حتی به گفته برخی: یکی از مسلمانان را نیز به نام ابن زنیم به قتل رسانده بودند، به دستور پیغمبر، همگی آزاد شده سالم به سوی قریش بازگشتند.

عذرخواهی عمر از فرمان رسول خدا(ص)

در این وقت پیغمبر اسلام(ص)عمر را خواست و بدو فرمود: بیا و به نزد قریش برو و منظور ما را از این سفر برای آنان تشریح کن و پیغام ما را به گوش آنها برسان!

عمر که از قریش بر جان خود می‏ترسید صریحا از انجام این کار عذر خواست و گفت: یا رسول الله از قبیله بنی عدی کسی در مکه نیست تا از من دفاع کند و من از قریش می‏ترسم و بهتر است‏برای این کار عثمان را بفرستی که خویشانی در مکه دارد و می‏توانند از او حمایت کنند. ⁽³⁾

پیغمبر خدا که دید عمر حاضر به انجام این دستور نیست عثمان را مامور این کار کرد و عثمان به مکه آمد و ابتدا به خانه ابان بن سعید - پسر عموی خود - رفت و از او خواست تا وی را در پناه خود قرار دهد تا پیام رسول خدا(ص)را به قریش برساند و ابان او را در پناه خود قرار داده و به نزد قریش برد و عثمان پیغام آن حضرت را رسانید.

قریش با اکراه سخنان او را گوش دادند و در پاسخ گفتند: ما اجازه نمی‏دهیم محمد به این شهر در آید و طواف کند ولی خودت که به اینجا آمده‏ای می‏توانی برخیزی و طواف کنی؟

عثمان گفت: من پیش از پیغمبر این کار را نخواهم کرد و تا او طواف نکند من طواف نمی‏کنم، و به دنبال آن قرشیان نگذاردند عثمان به نزد پیغمبر باز گردد و او را در مکه محبوس کردند.

بیعت رضوان

از این سو خبر به مسلمانان رسید که عثمان را کشته‏اند!و به دنبال این خبر هیجانی در مسلمانان پیدا شد و رسول خدا(ص)نیز که در زیر درختی نشسته بود فرمود: از اینجا بر نخیزم تا تکلیف خود را با قریش معلوم سازم و به دنبال آن از مسلمانان برای‏دفاع از اسلام بیعت گرفت و چون این بیعت در زیر درختی انجام شد به همین جهت آن را«بیعت‏شجره‏»نیز گفته‏اند.

منادی آن حضرت فریاد زد: کسانی که حاضرند تا پای جان در راه دین پایداری کنند و نگریزند بیایند و با پیغمبر خود بیعت کنند، مسلمانان دسته دسته آمدند و با آن حضرت بیعت کردند، تنها یک تن از منافقین مدینه به نام - جد بن قیس - خود را زیر شکم شتر پنهان کرد تا بیعت نکند و در این پیمان مقدس شرکت نجست.

پیغمبر اسلام با این عمل به قرشیان هشدار داد که اگر براستی سر جنگ دارند و بهانه‏جویی می‏کنند او نیز متقابلا آماده جنگ خواهد شد و عواقب سیاسی و زیانهای مالی و جانی آن متوجه آنان خواهد شد ولو اینکه در حقیقت - همان طور که گفته بود - سر جنگ نداشت و مامور به قتال نبود. و شاید جهت دیگر آن نیز آرام کردن احساسات تند مسلمانان و افرادی که با شنیدن خبر قتل عثمان خونشان به جوش آمده بود و آن نرمشها را از پیغمبر می‏دیدند بوده است، و الله العالم.

آمدن سهیل بن عمرو از طرف قریش و تنظیم قرارداد صلح

پس از اینکه کار بیعت پایان یافت‏خبر دیگری رسید که عثمان زنده است و به قتل نرسیده و در دست مشرکین زندانی شده، و از آن سو سهیل بن عمرو - یکی از سرشناسان و متفکران قریش - را دیدند که به عنوان نمایندگی از طرف قریش و مذاکره با رسول خدا می‏آید.

پیغمبر که از دور چشمش به سهیل افتاد فرمود: قریش به فکر صلح افتاده‏اند که این مرد را فرستاده‏اند و چنان هم بود زیرا قریش پس از شور و گفتگوی زیاد سهیل بن عمرو را فرستاده بودند تا به نمایندگی از طرف آنها به هر نحو که می‏تواند پیغمبر اسلام را راضی کند تا در آن سال از انجام عمره و ورود به مکه خودداری کرده سال دیگر این کار را انجام دهد و ضمنا مذاکراتی هم درباره ترک مخاصمه و تکلیف مهاجرینی که از مکه به مدینه می‏روند و افراد مسلمانی هم که در مکه به سر می‏بردند و موضوعات دیگری که مورد اختلاف بود انجام دهد، و قراردادی در این باره از هردو طرف امضا شود.

به خوبی روشن بود که این قرار داد و مصالحه به هر نحو هم که بود از نظر سیاسی در چنین وضعی به نفع مسلمانان تمام می‏شد زیرا از طرف قریش مسلمانان به سمیت‏شناخته شده بودند بدون آنکه خونی ریخته شود و جنگی بر پا گردد، اما از نظر برخی افراد کوته نظر که خود را برای ورود به شهر مکه آماده کرده بودند و مآل اندیش نبودند تحمل این کار ناگوار و دشوار می‏نمود، و از آن جمله عمر بن خطاب بود که بسختی به این کار پیغمبر اعتراض کرد، چنانکه در ذیل می‏خوانید.

اعتراض عمر بن خطاب به رسول خدا(ص)

مورخین می‏نویسند هنگامی که مذاکرات مقدماتی برای نوشتن و تنظیم صلحنامه میان رسول خدا(ص)و سهیل بن عمرو انجام شد عمر از جا برخاست و به نزد ابو بکر - دوست صمیمی خود - آمده و با ناراحتی از او پرسید: مگر این مرد پیغمبر خدا نیست؟

ابو بکر گفت: چرا!

عمر گفت: مگر ما مسلمان نیستیم؟

ابو بکر گفت: چرا.

عمر گفت: مگر اینها مشرک نیستند؟

ابو بکر گفت: چرا.

عمر گفت: پس با این وضع چرا ما زیر بار ذلت‏برویم و خواری را برای خود بخریم؟

ابو بکر گفت: هر چه هست مطیع و فرمانبردار وی باش که او رسول خدا است!اما عمر قانع نشد و به نزد آن حضرت آمده و همان سؤالات را تکرار و چون پرسید: پس چرا ما باید زیر بار ذلت و خواری برویم؟

رسول خدا(ص)فرمود: این دیگر امر خداست و من نیز بنده و فرمانبردار اویم و نمی‏توانم امر او را مخالفت کنم. عمر گفت: مگر تو نبودی که به ما وعده دادی بزودی خانه خدا را طواف خواهیم کرد؟

فرمود: چرا، من چنین وعده دادم ولی آیا وقت آن را هم تعیین کردم؟و هیچ گفتم که همین امسال خواهد بود؟

عمر گفت: نه.

فرمود: پس به تو وعده می‏دهم که این کار انجام خواهد شد و ما خانه خدا را طواف و زیارت خواهیم کرد.

عمر دیگر سخنی نگفت و رفت. ⁽⁴⁾

و در بسیاری از تواریخ اهل سنت و دیگران است که عمر بارها می‏گفت: من آن روز در نبوت پیغمبر شک و تردید کردم.

علی(ع)متن قرارداد را می‏نویسد

پس از این مذاکرات رسول خدا(ص)علی(ع)را طلبید و به او فرمود: بنویس:

«بسم الله الرحمن الرحیم‏»

سهیل بن عمرو گفت: من این عنوان را به رسمیت نمی‏شناسم، باید همان عنوان رسمی ما را بنویسی‏«بسمک اللهم‏»و علی(ع)نیز به دستور رسول خدا(ص)همان گونه نوشت.

آن گاه فرمود: بنویس‏«این است آنچه محمد رسول الله با سهیل بن عمرو نسبت‏به آن موافقت کردند. . .

سهیل گفت: اگر ما تو را به عنوان‏«رسول الله‏»می‏شناختیم که این همه با تو جنگ و کارزار نمی‏کردیم، باید این عنوان نیز پاک شود و به جای آن‏«محمد بن عبد الله‏»نوشته شود، پیغمبر قبول کرد و چون متوجه شد که برای علی بن ابیطالب دشوار است عنوان‏«رسول الله‏»را از دنبال نام پیغمبر پاک کند خود آن حضرت انگشتش را پیش برده و فرمود: یا علی جای آن را به من نشان ده و بگذار من خود این عنوان را پاک کنم و به‏دنبال آن فرمود:

«اکتب فان لک مثلها تعطیها و انت مضطهد».

[بنویس که برای تو نیز چنین ماجرای دردناکی پیش خواهد آمد و به ناچار به چنین کاری راضی خواهی شد! ⁽⁵⁾ ]

و سپس مواد زیر را نوشت:

1. جنگ و مخاصمه از این تاریخ تا ده سال ⁽⁶⁾ میان طرفین ترک شود و به حالت جنگ پایان داده شود.

2. اگر کسی از قرشیان که تحت قیمومیت و ولایت دیگری است‏بدون اجازه ولی خود به نزد محمد آمد مسلمانان او را به ولیش باز گردانند ولی از آن سو چنین الزامی نباشد.

3. هر یک از قبایل عرب بخواهند با یکی از دو طرف پیمان بندند در این کار آزاد باشند و از طرف قریش الزام و تهدیدی در این کار انجام نشود.

4. محمد(ص)و پیروانش ملزم می‏شوند که امسال از رفتن به مکه صرف نظر کرده و به مدینه بازگردند و سال دیگر می‏توانند برای زیارت خانه خدا و عمره به مکه بیایند مشروط بر آنکه سه روز بیشتر در مکه نمانند و بجز شمشیر که آن هم در غلاف باشد - اسلحه دیگری با خود نیاورند.

5. طرفین متعهد شدند راههای تجارتی را برای رفت و آمد همدیگر آزاد بگذارند و مزاحمتی برای یکدیگر فراهم نکنند.

6. تبلیغ اسلام در مکه آزاد باشد و مسلمانان مکه بتوانند آزادانه مراسم مذهبی خود را انجام دهند و کسی حق سرزنش و آزار آنها را نداشته باشد.

قرارداد مزبور نوشته شد و به امضای طرفین رسید و به دنبال آن قبیله خزاعه درعهد و پیمان رسول خدا(ص)در آمدند و قبیله بکر نیز خود را در عهد و پیمان قریش در آوردند و همین قبیله بکر با شبیخونی که به قبیله خزاعه زد مقدمات نقض قرارداد را فراهم ساختند و سبب شدند تا پیغمبر اسلام در سال هشتم با لشکری گران به عنوان دفاع از قبیله خزاعه به سوی مکه حرکت کند و منجر به فتح مکه و حوادث پس از آن گردید به شرحی که ان شاء الله پس از این خواهد آمد.

در چهره بسیاری از افراد مسلمان آثار ناراحتی و نارضایتی از این قرارداد مشهود بود، اما دور نمای کار برای آنان روشن نبود و بخوبی موضوعات را ارزیابی نمی‏کردند و طولی نکشید که بر همگان روشن شد که قرارداد مزبور چه پیروزی بزرگی برای مسلمانان به ارمغان آورد، چنانکه به گفته بسیاری از مفسران سوره فتح و آیات مبارکه‏«انا فتحنا لک فتحا مبینا. . . »در همین واقعه نازل گردید و از زهری نقل شده که گفته است:

پیروزی و فتحی برای مسلمانان بزرگتر از آن پیروزی نبود، زیرا مسلمانان که تا به آن روز پیوسته در حال جنگ با مشرکین و در فکر تهیه لشکر و اسلحه و تنظیم سپاه و استحکام برج و باروی شهر مدینه در برابر حملات احتمالی مشرکین بودند از آن به بعد با خیالی آسوده به تفکر در دستورهای اسلامی و دفع دشمنان دیگر و بسط و توسعه اسلام به نقاط دیگر جزیرة العرب و بلکه قاره‏ها و ممالک دیگر افتادند، و در جریانات بعدی نیز شواهد این مطلب بخوبی دیده می‏شود، زیرا عموم مورخین داستان نامه نگاری آن حضرت را به سران و زمامداران جهان و دعوت آنها را به پذیرفتن اسلام و نبوت خود و جریانات پس از آن را در وقایع پس از صلح حدیبیه نوشته و ثبت کرده‏اند.

پیروزی دیگری که از این قرارداد نصیب مسلمانان گردید آن بود که تا به آن روز افراد تازه مسلمانی که در مکه بودند تحت فشار و شکنجه مشرکان قرار داشته و بیشتر به حال تقیه و اختفا در آن شهر زندگی می‏کردند و جرئت اظهار عقیده و انجام برنامه‏های دینی خود را نداشتند، ولی از آن پس اسلام در نظر مشرکان به سمیت‏شناخته شده بود و آنها می‏توانستند آزادانه مراسم دینی خود را انجام دهند و بلکه‏دست‏به کار تبلیغ دین اسلام در مکه و اطراف آن شهر شدند و به فاصله اندکی افراد بسیاری را به دین اسلام هدایت نمودند. ⁽⁷⁾

و به هر صورت قرارداد مزبور در میان نارضایتی و چهره‏های گرفته و درهم جمعی از مسلمانان به امضا رسید و به دنبال آن منادی رسول خدا ندا کرد که چون کار صلح به پایان رسید مسلمانان از احرام بیرون آیند و سرها را تراشیده و تقصیر کنند و قربانی‏ها را نحر کنند. اما اکثرا در انجام این دستور تعلل کرده و حاضر نبودند تقصیر و نحر کنند تا اینکه پیغمبر گرفته خاطر به خیمه ام سلمه که در آن سفر همراه آن حضرت بود وارد شد و چون ام سلمه علت کدورت خاطر آن حضرت را سؤال کرد و از ماجرامطلع گردید عرض کرد: ای رسول خدا!شما بیرون بروید و سر خود را تراشیده و نحر کنید، مردم نیز به پیروی از شما این کار را خواهند کرد، و همین طور هم شد که وقتی مردم دیدند پیغمبر اسلام سر خود را تراشیده دیگران نیز سرها را تراشیده و شتران را نحر کردند و سپس به سوی مدینه حرکت نمودند.

داستان ابو بصیر

پس از قرارداد حدیبیه طولی نکشید که یکی از مسلمانان مکه به نام عتبة بن اسید که کنیه‏اش ابو بصیر بود به مدینه گریخت و پس از چند روز، نامه‏ای از طرف قریش به پیغمبر رسید که ابو بصیر بدون اجازه مولای خود به شهر شما آمده و طبق قرارداد باید او را به مکه بازگردانید؟و این نامه را به وسیله مردی عامری با غلامی که داشت‏به مدینه فرستاده بودند.

رسول خدا(ص)ابو بصیر را طلبید و به او فرمود: ما با قریش قراردادی بسته‏ایم که نمی‏توانیم به آن خیانت کنیم اکنون با این دو نفر به مکه بازگرد تا خدا برای تو و سایر ناتوانان راه گریزی مهیا فرماید و چون ابو بصیر گفت: آیا مرا به سوی مشرکین باز می‏گردانی که از دین خدا بیرونم کنند؟باز همان پاسخ را از پیغمبر شنید.

ابو بصیر به ناچار تسلیم آن دو نفر شد و راه مکه را پیش گرفت اما هنوز چندان از مدینه دور نشده بود که فکری به نظر ابو بصیر رسید تا خود را از چنگال آن دو نفر رها کند و به دنبال آن وقتی در«ذی الحلیفه‏»پیاده شدند به مرد عامری گفت: شمشیر برنده و تیزی داری؟آن مرد گفت: آری، پرسید: می‏توانم آن را ببینم؟گفت: آری و چون شمشیر را از او بگرفت‏بی‏مهابا گردن آن مرد عامری را زده و غلام او که چنان دید به سوی مدینه گریخت و خود را به پیغمبر اسلام رسانید و به دنبال او ابو بصیر نیز با همان شمشیر که در دست داشت‏به مدینه آمد و به پیغمبر عرض کرد: تو طبق قرارداد مرا به فرستادگان قریش سپردی و من نیز به خاطر دفاع از دین خود دست‏به چنین کاری زدم!

رسول خدا(ص)که از دلیری ابو بصیر تعجب کرده بود فرمود: عجب آتش افروزجنگی است این مرد اگر همدستانی داشته باشد!

ابو بصیر که می‏دید طبق قرارداد نمی‏تواند در مدینه بماند با اشاره مسلمانان و یا به فکر خود از مدینه خارج شد و خود را به ساحل دریا و سر راه کاروان قریش که برای تجارت به شام می‏رفتند رسانید و در آنجا پنهان شد و هرگاه می‏توانست دستبردی به آنها می‏زد و یا کسی از آنها را به قتل می‏رسانید.

کم کم افراد مسلمان دیگری نیز که در مکه بودند و طبق قرارداد حدیبیه نمی‏توانستند به مدینه و نزد مسلمانان بیایند وقتی از داستان ابو بصیر مطلع شدند خود را به او رسانده و در ساحل دریا منزل گرفتند و تدریجا عدد آنها به هفتاد نفر رسید و خطر بزرگی را برای کاروان قریش فراهم ساختند و در نتیجه راه تجارتی قریش به شام نا امن شد و قریش که متوجه شدند هیچ راهی برای رفع مزاحمت ابو بصیر و یارانش جز توسل به پیغمبر خدا ندارند، ناچار شدند نامه‏ای به آن حضرت بنویسند و از او بخواهند ابو بصیر و یارانش را به مدینه بطلبد و ماده مربوط به‏«استرداد پناهندگان‏»را از متن قرارداد حذف کند و آنها را در مدینه پیش خود نگاه دارد.

بدین ترتیب این ماده قرارداد که به مسلمانان تحمیل شده بود و مسلمانان آن را برای خود ننگی بزرگ می‏دانستند، به پیروزی و افتخار مبدل شد و به پیشنهاد خود دشمن، از متن قرارداد حذف گردید.

فضیلتی از علی بن ابیطالب(ع)

در تواریخ اهل سنت و دانشمندان شیعه با اختلاف اندکی مذکور است که چون قرارداد حدیبیه به امضا رسید سهیل بن عمرو و جمعی از مشرکین به نزد رسول خدا(ص)آمده گفتند:

- جمعی از بردگان و کوته فکران ما در این مدت پیش تو آمده‏اند آنها را به ما بازگردان!

در اینجا بود که رسول خدا(ص)غضبناک شد بدانسان که چهره‏اش سرخ گردید و فرمود: «لتنتهن یا قریش او لیبعثن الله علیکم رجلا امتحن الله قلبه للایمان یضرب رقابکم و انتم خارجون عن الدین‏».

[ای گروه قریش(از این لجاجت)دست‏بدارید و یا آنکه خداوند مردی که دلش را به ایمان آزموده است‏بر شما بگمارد تا گردنهای شما را در وقتی که از دین بیرون هستید بزند!]ابو بکر گفت: ای رسول خدا منظورت من هستم؟فرمود: نه، عمر گفت: من هستم؟فرمود: نه، «و لکنه خاصف النعل‏»بلکه او کسی است که نعلین مرا وصله می‏زند و در آن وقت علی(ع)مشغول دوختن نعلین پیغمبر بود!

پی‏نوشت‏ها:

1. «کراع الغمیم‏»تا مکه 30 میل و حدود 10 فرسخ فاصله دارد.

2. «احابیش‏» - به گفته برخی - نام قبایلی بود که با قریش همسوگند شدند که تا شب و روز برجاست و کوه‏«حبشی‏»برپاست از یکدیگر دفاع کنند و چون این پیمان در پای کوه‏«حبشی‏»بسته شد آنها را«احابیش‏»می‏گفتند.

3. این جریان را همه مورخین نوشته‏اند و بدون اظهار نظر از آن گذشته‏اند، و ما نیز تجزیه و تحلیل و اظهار نظر درباره آن را به خود خواننده محترم واگذار می‏کنیم و می‏گذاریم.

4. باز هم تجزیه و تحلیل در این داستان را به خواننده محترم وامی‏گذاریم و می‏گذریم!

5. اشاره است‏به داستان جنگ صفین و صلحنامه‏ای که میان آن حضرت و معاویه تنظیم شد که چون خواستند بنویسند: «هذا ما صالح علیه امیر المؤمنین علی بن ابیطالب. . . »عمرو بن عاص گفت: باید این عنوان پاک شود زیرا اگر ما تو را امیر المؤمنین می‏دانستیم با تو جنگ نمی‏کردیم.

6. در برخی تواریخ به جای ده سال چهار سال و در برخی دو سال نوشته شده ولی مشهور همان ده سال است.

7. دانشمند ارجمند آقای احمدی در کتاب مکاتیب الرسول تحقیقی درباره نتایج صلح حدیبیه نموده که خلاصه آن در زیر آمده است.

مسلمانان عموما از صلح حدیبیه ناراضی به نظر می‏رسیدند زیرا خود را برتر از دشمن می‏دانستند و با نیرو و قدرت و غروری که داشتند پذیرفتن صلح را برای خود - که مرد جنگ و شمشیر بودند - خواری و ذلت می‏پنداشتند زیرا ثمرات و نتایج صلح بر آنها پوشیده بود و همان تعصبها و غرورها مانع از آن بود که بخوبی درباره مواد صلح و قرارداد حدیبیه به تفکر بپردازند و آنها را ارزیابی کنند. . . نویسنده محترم سپس به نتایج این صلح اشاره کرده می‏نویسد:

1. صلح مزبور سبب اختلاط و آمیزش مسلمانان با مشرکین و رفت و آمد آنها به شهرهای همدیگر شد و در نتیجه مشرکین از نزدیک با مکتب اسلام و اخلاق و رفتار رهبر بزرگوار آن و سایر مسلمانان آشنایی بیشتری پیدا کردند و سبب شد تا گروه زیادی به اسلام در آیند - چنانکه از امام صادق(ع)روایت‏شده که فرمود: هنوز دو سال از صلح حدیبیه نگذشته بود که نزدیک بود اسلام همه شهر مکه را بگیرد.

2. صلح مزبور سبب شد که مشرکین از آن پس با نظر بغض و عداوت به مسلمانان و شعار توحید اسلام یعنی کلمه مقدسه‏«لا اله الا الله‏»نگاه نکنند بلکه روی آن بهتر و بیشتر فکر کنند و همین سبب جایگیر شدن این شعار مقدس در دل آنان گردید.

3. مسلمانان توانستند از آن پس آزادانه در مکه مراسم مذهبی خود را انجام داده و آیین مقدس خود را تبلیغ و از آن دفاع کنند.

4. پیغمبر اسلام و مسلمانان این امتیاز را گرفته بودند که بتوانند سال دیگر آزادانه بدون هیچ جنگ و کارزاری به عمره و طواف خانه خدا بیایند.

5. خیال پیغمبر و مسلمانان از بزرگترین دشمن اسلام یعنی قریش و مشرکین آسوده شد و به فکر نشر اسلام در سایر نقاط جهان افتادند، چنانکه پس از این خواهید خواند.

6. رفت و آمد مشرکین به مدینه و شهرهای دیگر حجاز سبب شد که عظمت پیغمبر اسلام را در نظر مسلمانان از دور و نزدیک مشاهده کنند و ابهت او در دل مشرکین قرار گیرد و فکر مقاومت و پایداری در برابر او را از سر بیرون کنند و همین موضوع کمک زیادی به فتح مکه کرد.

ماخذ : کتاب: زندگانی حضرت محمد(ص) ص 490

نویسنده: رسولی محلاتی

مورخین و راویان اهل سنت عموما در مراجعت از جنگ بنی المصطلق داستان افک و نزول آیه افک را از عایشه با مختصر اختلافی از عروة بن زبیر، سعید بن مسیب و علقمة بن وقاص، و عبید الله بن عتبه و برخی دیگر نقل کرده‏اند و همه سندها به عایشه منتهی می‏شود که او خود داستان را نقل کرده است. ما در آغاز قسمتهایی از آن را از روی نقل ابن هشام که از ابن اسحاق و او به چند واسطه از عایشه روایت کرده نقل می‏کنیم و سپس نظر خود را در زیر ذکر خواهیم کرد.

عایشه گوید: هرگاه رسول خدا(ص)می‏خواست‏سفر کند میان زنان خود قرعه می‏زد و هر کدام قرعه به نامش اصابت می‏کرد او را همراه می‏برد. در غزوه‏«بنی مصطلق‏»نیز میان زنان خود قرعه زد و قرعه به نام من اصابت کرد و مرا با خود همراه برد. در سفرهای رسول خدا قرار بر این بود که هر گاه شتر برای سواری زنی که همراه بود آماده می‏شد، زن در میان کجاوه می‏نشست، آن گاه مردانی می‏آمدند و پایین کجاوه را می‏گرفتند و آن را بلند می‏کردند و بر پشت‏شتر می‏نهادند و ریسمانهای آن را محکم می‏کردند، سپس مهار شتر را می‏گرفتند و به راه می‏افتادند.

در مراجعت از غزوه‏«بنی مصطلق‏»هنگامی که رسول خدا نزدیک مدینه رسید، در منزلی فرود آمد، و پاسی از شب را در آن منزل گذراند، سپس بانگ رحیل داده شد و مردم به راه افتادند.

عایشه گوید: برای حاجتی بیرون رفته بودم، و در گردنم گردنبندی از دانه‏های قیمتی‏«ظفار» ⁽¹⁾ بود، و بی آنکه توجه کنم، گردنبندم گسیخته بود و چون به اردوگاه رسیدم به فکر آن افتادم و آن را نیافتم، و مردم هم آغاز به رفتن کرده بودند. پس درپی گردنبند به همانجا که رفته بودم بازگشتم و پس از جستجو آن را یافتم. در این میان مردانی که شترم را نگهداری می‏کردند آمده بودند و به گمان اینکه در کجاوه نشسته‏ام آن را بالای شتر بسته و به راه افتاده بودند، و من هنگامی به اردوگاه بازگشتم که مردم همه رفته بودند و احدی باقی نمانده بود، پس خود را به چادر خود پیچیدم و در همانجا دراز کشیدم و یقین داشتم که وقتی مرا ندیدند در جستجوی من برخواهند گشت.

عایشه می‏گوید: به خدا قسم، در همان حالی که دراز کشیده بودم صفوان بن معطل سلمی که برای کاری از همراهی با لشکر باز مانده بود، بر من گذر کرد. چون مرا دید، بالای سر من ایستاد و(چون پیش از نزول آیه حجاب مرا دیده بود)مرا شناخت و گفت: انا لله و انا الیه راجعون ⁽²⁾ ، همسر رسول خداست که تنها مانده است. سپس گفت: خدای تو را رحمت کند، چرا عقب مانده‏ای؟اما من به وی پاسخ ندادم. سپس شتری را نزدیک آورد و گفت: سوار شو و خود دورتر ایستاد. سوار شدم و آن گاه صفوان نزدیک آمد و مهار شتر را گرفت و با شتاب در جستجوی اردو به راه افتاد، اما سوگند به خدا که نه ما به مردم رسیدیم و نه آنها از نبودنم در کجاوه با خبر شدند، تا بامداد فردا که اردو در منزل دیگر پیاده شدند و ما هم به همان وضعی که داشتیم رسیدیم. دروغگویان زبان به بهتان گشودند و گفتند، آنچه گفتند و اردوی اسلام متشنج‏شد. اما من به خدا قسم بی خبر بودم. سپس به مدینه رسیدم و چیزی نگذشت که سخت‏بیمار شدم، و با آنکه رسول خدا، پدر و مادرم از بهتانی که نسبت‏به من گفته بودند به من چیزی نمی‏گفتند، اما می‏فهمیدم که رسول خدا نسبت‏به من لطف و محبت‏سابق را ندارد و مانند گذشته که هرگاه بیمار می‏شدم، بسیار تفقد و دلجویی می‏کرد، در این بیماری لطف و عنایتی نشان نداد و هرگاه نزد من می‏آید، از مادرم که مشغول پرستاری من بود می‏پرسید که بیمار شما چطور است؟و بیش از این احوال پرسی نمی‏کرد. تا آنجا که روزی گفتم: ای رسول خدا کاش مرا اذن می‏دادی که به خانه مادرم می‏رفتم، و مرا همانجا پرستاری می‏کرد. فرمود: مانعی ندارد. پس به خانه مادر رفتم، و از آنچه مردم گفته بودند بکلی بی‏خبر بودم، تا اینکه پس از متجاوز از بیست روز بهبود یافتم و شبی با ام مسطح دختر ابی رهم بن مطلب بن عبد مناف(که مادرش دختر صخر بن عامر، خاله ابی بکر بود)برای حاجتی بیرون رفتم و در بین راه پای او به چادرش گیر کرد و به زمین خورد و گفت: خدا مسطح را بدبخت کند. گفتم: به خدا قسم به مردی از مهاجرین که در بدر حضور داشته است‏بد گفتی. گفت: ای دختر«ابی بکر»مگر خبر نداری؟گفتم: چه خبر؟پس قصه بهتانی را که درباره من گفته بودند به من گفت: گفتم: راستی چنین حرفی بوده است؟گفت: آری به خدا قسم که چنین گفته‏اند.

عایشه می‏گوید: به خدا قسم، دیگر نتوانستم به دنبال کاری که داشتم بروم و همچنان بازگشتم و چنان می‏گریستم که می‏پنداشتم گریه جگرم را خواهد شکافت. پس به مادرم گفتم: خدا ترا بیامرزد، مردم چنین سخنانی می‏گویند، و توبه من هیچ نمی‏گویی؟گفت: دختر جان، اهمیت مده، به خدا قسم که اتفاق می‏افتد زنی زیبا در خانه مردی باشد که آن مرد او را دوست می‏دارد و اگر هووهایی هم داشته باشد آنها و دیگران درباره وی چیزهایی می‏گویند.

وی گوید: در اثر همین قضیه میان اسید بن حضیر اوسی و سعد بن عباده خزرجی نزاعی در گرفت و نزدیک بود فتنه‏ای میان اوس و خزرج پدید آید.

عایشه می‏گوید: رسول خدا نزد من آمد، علی بن ابی طالب و اسامة بن زید را خواست و در این باب با آن دو مشورت کرد. اسامه درباره من سخن به نیکی راند و گفت: ای رسول خدا از همسرت نه ما و نه تو جز نیکی ندیده‏ایم و آنچه مردم می‏گویند دروغ و یاوه است. اما علی(ع)گفت: ای رسول خدا زن بسیار است و شما هم می‏توانی زنی دیگر بگیری - تا آنجا که می‏گوید - رسول خدا گفت: ای عایشه تو را بشارت باد که خدا بی‏گناهی تو را نازل کرد، گفتم: خدا را شکر.

پس رسول خدا بیرون رفت، و برای مردم خطبه خواند، و آیات نازل شده ⁽³⁾ را بر آنان تلاوت فرمود، و سپس دستور داد تا مسطح بن اثاثه، حسان بن ثابت، حمنه دخترجحش(خواهر زینب)را که صریحا بهتان زده بودند، حد زدند.

به روایت ابن اسحاق: بعدها معلوم شد که صفوان بن معطل سلمی مردی ندارد و نمی‏تواند با زنان آمیزش کند. او در یکی از غزوات اسلامی به شهادت رسید.

نوشته‏اند که صفوان بن معطل هنگامی که از گفتار بهتان آمیز حسان بن ثابت و دیگران با خبر شد، روزی سر راه بر حسان گرفت و شمشیری بر وی فرود آورد و او را مجروح ساخت، و رسول خدا از حسان خواست تا از صفوان صرف نظر کند و در مقابل، نخلستانی به او داد و نیز کنیزی مصری به نام سیرین که عبد الرحمان بن حسان از وی تولد یافت.

حسان بن ثابت را در پشیمانی و معذرت خواهی از آنچه در این پیشامد گفته بود، اشعاری است که ابن اسحاق آنها را نقل می‏کند. درباره حدی که بر حسان، مسطح و حمنه جاری شده، نیز اشعاری گفته‏اند. ⁽⁴⁾

و این بود خلاصه داستان طبق روایات اهل سنت که در بیش از پانزده حدیث نقل شده و سند همه آنها نیز به خود عایشه می‏رسد.

ولی بر طبق روایات دیگری که در کتابهای حدیثی شیعه وارد شده آیه افک درباره کسانی نازل شد که به ماریه قبطیه تهمت زده و با کمال بی‏شرمی گفتند ابراهیم فرزند رسول خدا نیست و فرزند جریح قبطی است و جریح نام غلامی بوده که همان مقوقس حاکم مصر که ماریه را برای رسول خدا فرستاد(به شرحی که پس از این خواهیم گفت) آن غلام را نیز به همراه او برای رسول خدا فرستاد و چون آن غلام همزبان ماریه بوده و بلکه طبق پاره‏ای از روایات، بستگی نزدیکی با ماریه داشته نزد وی رفت و آمد می‏کرد.

و در بسیاری از روایات نام کسی که این تهمت را زده نیز ذکر کرده‏اند که برای اطلاع بیشتر می‏توانید به پاورقی بحار الانوار ⁽⁵⁾ مراجعه نمایید و روایات را نیز مطالعه کنید.

به نظر ما نیز روایات محدثین شیعه معتبرتر و از جهاتی صحیحتر است که در زیر به‏برخی از آنها اشاره می‏شود و تحقیق بیشتر را در این باب به کتابهای تفسیری و حدیثی حواله می‏دهیم:

1. سوره نور که آیه افک در آن سوره است. در سال نهم هجرت نازل شد چنانکه آیات صدر این سوره نیز بدان گواهی دهد و در همان سال نیز ابراهیم فرزند رسول خدا(ص)از دنیا رفته و تهمت زننده نیز در همان سال این گفتار ناهنجار را به خیال خود برای تسلیت رسول خدا بر زبان جاری کرده. . . ولی جنگ‏«بنی المصطلق‏»همان گونه که شنیدید در سال ششم اتفاق افتاده است!

2. در این روایات آمده که صفوان بن معطل مردی نداشته، در صورتی که ابن حجر در شرح حال او می‏نویسد او زن داشت و همسرش را کتک زد و آن زن شکایت صفوان را به نزد رسول خدا برد. . .

3. و نیز در این روایات آمده بود که رسول خدا برای راضی کردن حسان بن ثابت کنیزی به نام سیرین بدو داد. . . در صورتی که سیرین نام کنیزی است که همان مقوقس در سال هفتم یا هشتم او را برای رسول خدا فرستاد چنانکه ارباب تراجم نوشته‏اند. . .

4. از اینها گذشته خود این مطلب که نگهبانان هودج عایشه هنگام بستن آن بر شتر نفهمند که عایشه در آن نیست‏بسیار بعید به نظر می‏رسد و پذیرفتن آن مشکل است. . . گذشته از اینکه بردن عایشه در این سفر نیز بعیدتر از خود آن مطلب است. . .

5. این مطلب نیز که در صدر این حدیث آمده بود که رسول خدا در هر سفری که می‏رفت‏یکی از زنان خود را با قید قرعه به همراه خود می‏برد. . . مورد بحث و تحلیل و قابل خدشه است، و ظاهرا این مطلب از غیر عایشه و در حدیث دیگری نقل نشده، و به گفته مؤلف کتاب سیرة النبی(ص)بعید نیست که این گفتار نیز ساخته و پرداخته دشمنان اسلام و دشمنان پیامبر گرامی آن بوده که پیوسته سعی می‏کردند تا رسول خدا(ص)را مردی شهوتران و زن دوست معرفی کنند تا آنجا که بگویند: در جنگها نیز که مردان مسلمان در فکر جانبازی و شهادت در راه اسلام و مکتب بودند، آن حضرت از زنان و لذت بردن از آنها بی‏نیاز نبوده و خودداری نمی‏کرده. . .

گذشته از اینکه همان گونه که گفته شد: سند روایات افک طبق نقل مورخین و راویان اهل سنت، همه جا به خود عایشه می‏رسد که این هم مسئله‏انگیز و خدشه سازاست.

و خدشه‏های دیگری نیز وجود دارد و در این مختصر که منظور ما از تدوین آن نقل متن تاریخ است نگنجد و برای اطلاع بیشتر می‏توانید به همان پاورقی بحار الانوار و سیرة المصطفی(صص 488 به بعد)مراجعه نمایید، و اشکالات این داستان را بر طبق نقل عایشه و روایات اهل سنت از زیر نظر بگذرانید. . .

پی‏نوشت‏ها:

1. ظفار شهری است در یمن، نزدیک صنعاء.

2. در مقام تعجب گفته شده است، یعنی ما از آن خداوندیم و به سوی او رجوع می‏کنیم.

3. سوره نور، آیات 27 - 11.

4. سیره ابن هشام، ج 2، صص 297 به بعد.

5. بحار الانوار، (چاپ جدید)، ج 79، صص 110 - 103، پاورقی.

ماخذ : کتاب: زندگانی حضرت محمد(ص) ص 485

نویسنده: رسولی محلاتی

در جریان مراجعت از جنگ با بنی مصطلق یکی از مهاجرین به نام جهجاه برای آوردن آب بر سر چاهی رفت و هنگام برداشتن آب دلو او به دلو مردی از انصار به نام سنان بن وبر گیر کرد و در نتیجه نزاعشان در گرفت و جهجاه سیلی محکمی به گوش سنان زد و سنان نیز انصار را به یاری طلبید و جهجاه هم از مهاجرین استمداد کرد و چیزی نمانده بود که مهاجر و انصار در آن بیابان به جان یکدیگر بریزند و جنگ خونینی برپا شود که با میانجیگری برخی از اصحاب برطرف شد.

عبد الله بن ابی که با گروهی از منافقان مدینه به امید غنیمت و پیدا کردن مالی همراه مسلمانان آمده بودند، وقتی سروصدا را شنید پرسید: چه خبر است؟و چون ماجرا را برای او گفتند با ناراحتی و خشم گفت:

این بدبختی است که شما خودتان به سر خود آوردید، اینان را به خانه‏ها و شهر و دیار خود آوردید و اموال و دارایی خود را بی‏ریا در اختیارشان گذاردید، خود را سپر آنها ساختید و جان خود را فدای ایشان کردید!و به دنبال این سخنان جمله زیر را که خدای تعالی در قرآن از او نقل کرده گفت:

«لئن رجعنا الی المدینة لیخرجن الاعز منها الاذل. . . »! ⁽¹⁾

[اگر به مدینه بازگشتیم آن کس که عزیزتر است‏خوارترین و ذلیل‏ترین افراد را بیرون خواهد کرد]و مقصودش از«عزیزترین افراد»خودش بود، و از«خوارترین افراد»رسول خدا و مسلمانان را منظور داشت.

زید بن ارقم یکی از جوانان انصار که این سخن را شنید پیش رسول خدا آمده و آنچه را از عبد الله شنیده بود برای آن حضرت نقل کرد. پیغمبر بدو فرمود: ای پسر شاید اشتباه کرده‏ای؟گفت: نه فرمود: شاید بر او تندی کرده‏ای؟گفت: نه به خدا سوگند.

در این وقت رسول خدا(ص)در زیر درختی نشسته بود و جمعی از اصحاب نیز اطراف او بودند و هنگام ظهر بود، پیغمبر که این سخنان را از زید شنید دستور حرکت داد و بی‏درنگ خود بر مرکب سوار شده دیگران نیز حرکت کردند.

در این وقت‏سعد بن عباده و به قولی اسید بن حضیر - که هر دو از سرکردگان انصار بودند - به نزد آن حضرت آمده عرض کرد: ای رسول خدا رسم شما نبوده که هیچ گاه در چنین وقتی حرکت کنید آیا اتفاقی افتاده؟

فرمود: مگر نمی‏دانی صاحب شما چه گفته است؟

عرض کرد: ما جز شما صاحبی نداریم!

فرمود: عبد الله بن ابی.

پرسید: مگر چه گفته است؟

فرمود: گفته است: اگر به مدینه بازگردیم عزیزترین افراد ذلیلترین را از شهر بیرون می‏کند!

عرض کرد: عزیزترین افراد شما هستی و خوارترین اوست و اگر بخواهی می‏توانی او را از شهر بیرون کنی!و سخن خود را ادامه داده گفت:

ای رسول خدا با او مدارا کنید، زیرا هنگامی که شما به مدینه آمدید مردم می‏خواستند او را به ریاست‏خود انتخاب کنند و با ورود شما برنامه ریاست او به هم خورده و خیال می‏کند شما باعث این کار شده‏ای!

پیغمبر خدا همچنان به راه خویش ادامه داد و مسلمانان نیز حرکت کردند و آن روز را تا به شب و شب را نیز یکسره تا به صبح راه رفتند و فردا نیز تا هنگام اشت‏به‏راه خود ادامه دادند، چنانکه وقتی نزدیک ظهر در جایی فرود آمدند همه سپاه از خستگی به خواب عمیقی فرو رفتند و رسول خدا با این تدبیر جریان روز گذشته را از یاد آنها برد و خشم و کینه‏ای را که در اثر برخورد میان مهاجر و انصار شعله‏ور شده بود خاموش کرد و نقشه منافقان را به هم زد، و پس از ساعتها که از خواب برخاستند آثار خشم و کینه از دلها بیرون رفته بود.

عبد الله بن ابی که از جریان مطلع شد به نزد رسول خدا آمده و زبان به عذر خواهی گشود و قسم خورد که من چنین حرفی نزده‏ام، و زید بن ارقم به شما دروغ گفته است. برخی از انصار نیز که حضور داشتند به طرفداری او سخنانی گفته و اظهار داشتند زید بن ارقم جوان نورسی است و حتما اشتباه شنیده و عبد الله چنین سخنی نگفته است و جریان بدین ترتیب خاتمه پیدا کرد، ولی به دنبال آن سوره منافقین بر پیغمبر نازل شد و گفتار زید بن ارقم را خدای تعالی تصدیق کرده و عبد الله بن ابی رسوا گردید.

عمر بن خطاب به پیغمبر پیشنهاد کرد خوب است کسی را بفرستید تا عبد الله را بکشد ولی پیغمبر با پیشنهاد او مخالفت کرده و او را ساکت نمود.

این ماجرا سبب شد تا انصار مدینه از عبد الله تنفر پیدا کنند و از قدر و منزلت او کاسته شود، تا آنجا که پسر عبد الله بن ابی که نام او نیز عبد الله و از مسلمانان پاک سرشت‏بود به نزد رسول خدا(ص)آمده عرض کرد: شنیده‏ام قصد کشتن پدر مرا دارید اگر براستی چنین تصمیمی دارید این کار را به خود من واگذار کنید تا من سر او را برای شما بیاورم، زیرا می‏ترسم اگر شخص دیگری این کار را انجام دهد من نتوانم قاتل پدرم را ببینم و در نتیجه او را بکشم و مستحق آتش دوزخ گردم!

پیغمبر بدو فرمود: نه ما چنین قصدی نداریم و تا وقتی که عبد الله زنده است ما با وی همانند یک دوست رفتار می‏کنیم!و همین عفو و اغماض پیغمبر وسیله دیگری برای تنفر مردم از عبد الله گردید و سبب شد تا مورد ملامت و سرزنش مردم قرار گیرد، تا به حدی که چون به دروازه مدینه رسیدند همین پسرش عبد الله پیش آمد و سر راه پدر را گرفته گفت: به خدا سوگند تا پیغمبر اجازه ندهد نمی‏گذارم داخل شهر شوی و امروز خواهی دانست عزیزترین مردم کیست و خوارترین افراد کدام است!عبد الله بن‏ابی که چنان دید کسی را نزد رسول خدا فرستاده شکایت فرزند خود را به آن حضرت کرد، و پیغمبر اسلام(ص)برای فرزند او پیغام داد که مانع او نشود و بدین ترتیب عبد الله به مدینه در آمد.

پی‏نوشت:

1. سوره منافقون، آیه 8.

ماخذ : کتاب: زندگانی حضرت محمد(ص) ص 482

نویسنده: رسولی محلاتی

بنی المصطلق نام قبیله‏ای بود که در بیابانهای حجاز سکونت داشتند و مانند سایر قبایل عرب از راه دامداری، زراعت و تجارت روزگار می‏گذرانیدند. این قبیله در جنگ احد جزء همدستان قریش بودند و آنها را یاری کردند، مطابق مشهور در شعبان سال ششم هجرت به پیغمبر اسلام خبر رسید که رئیس این قبیله - حارث بن ابی ضرار - لشکر و ساز و برگ جنگی تهیه کرده و تصمیم دارد بزودی به مدینه حمله کند.

پیغمبر اسلام با شنیدن این خبر دستور بسیج لشکر را داده و ابو ذر غفاری را در مدینه منصوب فرمود و خود با سربازان اسلام حرکت کردند. و در جایی به نام‏«مریسیع‏»به دشمن برخورد کرده و حمله از دو طرف شروع شد.

بنی المصطلق پس از اینکه ده تن کشته دادند، تاب مقاومت نیاورده فرار کردند و اموال آنان که دو هزار شتر و پنج هزار گوسفند بود بهره مسلمانان گردید و زنان و کودکانشان نیز به دست آنان اسیر گشتند.

در میان اسیران جویره دختر حارث بن ابی‏ضرار (رئیس قبیله بنی المصطلق) بود که پیامبر او را خرید و آزادش ساخت و سپس او را به عقد خود در آورد، مسلمانان دیگر که چنان دیدند همگی اسیران بنی المصطلق را آزاد کرده و گفتند اینان فامیلهای پیغمبر اسلام هستند و سزاوار نیست در دست ما اسیر باشند با این ازدواج صد زن اسیر آزاد شدند، آزادی این دسته اسیران و بازگشت آنها به میان قبیله و وصلت پیامبر با آنها در تحکیم مبانی اسلام و دفع شر آن قبیله و قبیله هم جوارشان بسیار مؤثر واقع شد.

ماخذ: کتاب: زندگانی حضرت محمد(ص) ص 481

نویسنده: رسولی محلاتی

در کتاب المنتقی در حوادث سال پنجم می‏نویسد در این سال مردم مدینه به خشکسالی دچار شدند و به نزد رسول خدا(ص)آمده و گفتند: ای پیغمبر خدا!باران قطع شده و درختان خشک گردیده و علوفه تمام گشته و چهار پایان و مواشی به هلاکت رسیده‏اند، از خدای خود بخواه تا برای ما بارانی بفرستد!

رسول خدا بدانها فرمود: فلان روز که شد بیایید تا برای این کار بیرون برویم و همراه خود مقداری صدقه هم بیاورید.

چون روز موعود فرا رسید پیغمبر آمد و مردم نیز بیرون آمدند و همگی با حال آرامش و وقار به سوی بیابان حرکت کردند و در جایی به نماز ایستادند و چون نماز به پایان رسید رسول خدا(ص)برخاسته و عبای خود را وارونه کرد و رو به مردم ایستاده دستها را به سوی آسمان بلند کرد، آن گاه این دعا را خواند:

«اللهم اسقنا و اغثنا، غیثا مغیثا، و حیا ربیعا، و جدا طبقا معذقا عاما هنیئا مریئا. . . »

تا به آخر دعای مفصلی که از آن حضرت نقل شده است.

راوی حدیث که انس بن مالک است گوید: ما هنوز از جای بر نخاسته بودیم که تکه‏های ابر ظاهر شد و تدریجا همه آسمان را ابر گرفت و باران شروع شد و یکسره تا فت‏شبانه روز پیوسته باران آمد تا حدی که مردم به نزد آن حضرت آمده و گفتند:

ای رسول خدا زمینها را یکسره آب گرفته و خانه‏ها ویران گشته و راهها بسته شد از خدا بخواه تا باران را از ما بگرداند. پیغمبر که در آن وقت‏بالای منبر بود از گفتار آنها که حکایت از زود رنجی انسان در کارها می‏کرد خندید و سپس دستها را به آسمان بلند کرده گفت:

«حوالینا و لا علینا، اللهم علی رؤس الظراب و منابت الشجر و بطون الاودیة و ظهور الاکام‏».

[پروردگارا بر اطراف ما ببار نه بر ما، خدایا بر بالای تپه‏ها و پای درختان و شکم دره‏ها و پشت کوهها!]ناگهان ابرهایی که بالای سر شهر بود از هم باز شد و مانند حلقه و سپری دایره‏وار شهر را در بر گرفت که به اطراف می‏بارید و در شهر مدینه قطره‏ای نمی‏بارید.

ماخذ : کتاب: زندگانی حضرت محمد(ص) ص 477

نویسنده: رسولی محلاتی

هنوز سال پنجم هجرت پایان نیافته بود،که غائله‏«احزاب‏»و شورش‏«بنی قریظه‏»درهم شکست. تمام مدینه و حوالی آن،در اختیار مسلمانان قرار گرفت.پایه‏های حکومت جوان اسلام محکم‏تر گردید،و آرامش نسبی در قلمرو حکومت اسلام حکمفرما شد.ولی این آرامش یک آرامش موقتی بود.رهبر عالیقدر مسلمانان باید مراقب حال دشمنان باشد،و هر گونه توطئه بر ضد اسلام را با نیروهایی که در اختیار دارد،در نطفه خفه سازد.

آرامش محیط به او اجازه داد،که برخی از آتش‏افروزان جنگ احزاب را که از تیررس مسلمانان پس از کوچ احزاب خارج شده بودند،سرکوب کند.«حیی بن اخطب‏»،که یکی از آتش‏افروزان احزاب بود،در جنگ بنی‏قریظه کشته شد.ولی همدست او«سلام بن ابی الحقیق‏»در خیبر به سر می‏برد.به طور مسلم،این عنصر خطرناک هرگز آرام نمی‏نشست تا بار دیگر احزاب را بر ضداسلام بشوراند.بخصوص،که عرب بت‏پرست‏برای نبرد با اسلام آماده بود و اگر هزینه جنگ تامین می‏شد باز اوضاع احزاب تجدید می‏گشت.

روی این محاسبات،پیامبر دلاوران خزرج ⁽¹⁾ را مامور کرد که این عنصر جسور کینه‏توز را از میان بردارند،مشروط بر اینکه متعرض احدی از فرزندان و همسران او نشوند.دلاوران خزرج شبانه وارد خیبر شدند،و درب خانه‏هائی را که در اطراف خانه‏«سلام‏»بود از بیرون بستند که اگر سر و صدائی پیش وی آمد،همسایه‏ها نتوانند،از خانه‏ها بیرون بریزند.سپس از پله‏ها به طرف طبقه بالا که سلام در آنجا زندگی می‏کرد رفتند.در منزل را زدند،همسرش بیرون آمد،و گفت کیستید؟گفتند:جمعی از عرب هستیم برای خرید غله آمده‏ایم ⁽²⁾ .وی بدون تحقیق در را باز کرد،و آنان را به اطاق‏«سلام‏»که تازه به رختخواب خود رفته بود،هدایت کرد.آنها برای جلوگیری از هرگونه سر و صدا فورا وارد اطاق شده،در را بستند و به طور دسته جمعی به حیات یک عنصر خطرناک و فتنه‏انگیز که مدتها آسایش را از مسلمانان سلب کرده بود،خاتمه دادند.سپس از پله‏ها پائین آمده،در خارج قلعه در مدخل آب پنهان شدند.

سر و صدای همسر«سلام‏»،همسایگان را بیدار کرد.همگی چراغ به دست،دلاوران خزرج را تعقیب کردند.ولی هر چه گشتند،اثری از آنها ندیدند،سپس به خانه‏های خود بازگشتند. جرات مسلمانان به قدری بود،که یکی از آنها داوطلب شد،که به صورت ناشناس به میان آنان برود و از نتیجه کار خود مطلع شوند،زیرا تصور می‏کردند که او هنوز زنده است.

او هنگامی وارد جرگه آنها گردید که یهودان دور«سلام‏»را گرفته بودند و همسر او جریان را تعریف می‏کرد.ناگهان همسرش نگاهی به صورت‏«سلام‏»کرد و گفت:به خدای یهود سوگند،جان سپرد. ⁽³⁾ ،سپس وی بازگشت و همرزمان‏خود را از جریان مطلع ساخت.همگی در تاریکی شب از پناهگاه خود بیرون آمدند و رهسپار مدینه شدند و پیامبر را از سرگذشت‏خود آگاه ساختند. ⁽⁴⁾

پی‏نوشت‏ها:

1. همانطوری که قبلا هم بیان شد انصار مدینه از دو تیره اوس و خزرج تشکیل می‏شد و ایندو طایفه همیشه رقیب همدیگر محسوب می‏شدند، بعد از مسلمان شدن ایندو طایفه، همین رقابت در لباس دیگری جلوه کرد، قبیله اوس بعد از جنگ بدر توانسته بود کعب بن اشرف (از یهودیان سرشناس و دشمنان سرسخت پیامبر) را به قتل برسانند. خزرجیان بعد از این در صدد بودند که از رقیب خود در کسب شرف عقب نمانند و شخصی را در حد کعب، به قتل برسانند و لذا برای کشتن سلام بن ابی الحقیق داوطلب شدند.

2. ناس من العرب نلتمس المیرة:«میرة‏»جمع‏«میر»به خواربار ذخیره شده گفته می‏شود.

3. فات و اله یهود:به خدای یهود سوگند،او درگذشت.

4. «سیره ابن هشام‏»،ج 2/274-275.

ماخذ : کتاب: فروغ ابدیت، ج 2، ص 159

نویسنده: جعفر سبحانی

ام حبیبه دختر ابو سفیان ـ رئیس بنی امیه ـ یکی از سران قریش و رؤسای مکه بود و مردم مکه در هر کار مهمی که داشتند معمولا او را به ریاست خود انتخاب می‏کردند، چنانکه در جنگ احد و خندق مذکور شد، و از این نظر موقعیت سیاسی مهمی در میان قریش و قبایل دیگر عرب داشت.بالطبع وصلت با چنین شخصی برای رهبر مسلمانان وسیله مؤثری برای تبلیغ اسلام و آرام کردن دشمنان و مخالفین بود، و از آن سو ام حبیبه نیز چند سال پیش از هجرت مسلمان شده بود و به اتفاق شوهرش عبید الله بن جحش به حبشه مهاجرت کرد و در آنجا شوهرش ـ پس از اینکه از اسلام دست کشید ـ از دنیا رفت و بدون سرپرست ماند و چون پدرش ابو سفیان از دشمنان‏سرسخت اسلام بود ام حبیبه راه بازگشت به مکه را نداشت و نمی‏توانست به شهر و دیار خود و خانه پدر باز گردد، در مملکت غربت حبشه نیز زندگی با آن وضع برای او بسیار ناگوار و رقتبار بود، از این رو وقتی پیغمبر اسلام از ماجرا مطلع شد به منظور کاستن دشمنی و عداوت ابو سفیان و نجات یک زن بزرگ زاده و با ایمان که به جرم پذیرش اسلام و دین، از وطن آواره شده و در دیار غربت نیز دچار آن وضع دردناک و اسفبار گشته، نامه‏ای به نجاشی پادشاه حبشه نوشت و به وسیله او ام حبیبه را برای خود خواستگاری و عقد کرد .مدتی طول کشید تا ام حبیبه به مدینه آمد، اما همین عمل رسول خدا (ص) موجب سربلندی او در میان مهاجرین حبشه و نجات وی از غم و غصه و سقوط روحی او گردید.

ماخذ : کتاب: زندگانی حضرت محمد خاتم النبیین، ص 470

نویسنده: سید هاشم رسولی محلاتی

از حوادثی که در این سال اتفاق افتاد ازدواج پیغمبر با زینب بنت جحش بود این ازدواج مورد بحث و انتقاد برخی از کشیشان مغرض مسیحی قرار گرفته و این عمل پیغمبر را حمل بر علاقه شدید به زن و شهوت جنسی کرده‏اند و به پیروی از منافقین صدر اسلام گفته‏اند: چون پیغمبر زینب را دید و به او علاقه‏مند شد، وسیله طلاق او را فراهم ساخت تا خود با او ازدواج کند؟در اینجا لازم است قدری در این باره توضیح داده شود و نخست اصل داستان ازدواج او را با زید بن حارثه شوهر اول او ذکر کرده و سپس به دنباله ماجرا می‏پردازیم.

پیش از این در داستان بعثت رسول خدا و دومین مردی که به آن حضرت ایمان آورد گفته شد که زید بن حارثه چند سال قبل از بعثت‏به صورت برده‏ای به خانه خدیجه آمد و رسول خدا(ص)او را از خدیجه گرفت و آزاد کرد و از آن پس او را پسر خود خواند و مردم مکه او را پسر محمد می‏نامیدند.

داستان اسارت و بردگی او و ماجراهای بعدی را مورخین این گونه نوشته‏اند که: زید جوانی از قبیله کلب بود و در ضمن نزاعی که میان قبیله مزبور و یکی از قبایل دیگر عرب روی داد او را به اسارت گرفتند و در بازار عکاظ به معرض فروش در آوردند و حکیم بن حزام - برادر زاده خدیجه - روی سفارشی که قبلا خدیجه برای خریدغلامی به او کرده بود، زید را خرید و برای خدیجه به مکه آورد، پس از آنکه پیغمبر اسلام خدیجه را به همسری اختیار کرد به زید علاقه‏مند شد تا بدانجا که او را زید الحب نامیدند. خدیجه که چنان دید او را به پیغمبر بخشید و در این خلال جریانی اتفاق افتاد که پدر و خویشان زید مطلع شدند که وی به صورت بردگی در خانه خدیجه به سر می‏برد.

و چون بردگی زید برای آنها موجب سرافکندگی بود و از این گذشته به فرزند خود علاقه داشتند به مکه آمده و برای استرداد زید با پیغمبر گفتگو کردند و مبلغی هم به عنوان قیمت فرزند خود پیش آن حضرت بردند. زید که از ماجرا مطلع شد روی محبتهایی که در طول اقامت در خانه آن حضرت دیده بود حاضر به بازگشت‏به میان قبیله خود نشد و پس از مذاکراتی قرار شد پیغمبر او را آزاد کند و او را پسر خوانده خویش کرده و در خانه آن حضرت بماند.

پدر و مادر زید نیز با این پیشنهاد موافقت کردند و از آن پس رسول خدا(ص)او را پسر خود خواند و اعلام کرد که او از من ارث می‏برد و من هم از وی ارث خواهم برد و بدین ترتیب منظور زید، پدر، مادر و قبیله او نیز عملی گردید و همگی راضی شدند.

پس از اینکه پیغمبر به رسالت مبعوث شد و چند سال از این ماجرا گذشت طبق آیه 6 - 5 سوره احزاب این حکم منسوخ گردید و قرار شد پسر خوانده‏ها را به نام پدران اصلی آنها بخوانند و از آن پس او را زید بن حارثه گفتند.

ازدواج زید بن حارثه با زینب بنت جحش

از محبتهایی که رسول خدا نسبت‏به زید مبذول داشت آن بود که تصمیم گرفت‏برای زید همسری اختیار کند و به همین منظور به نزد زینب دختر جحش خواهر عبد الله بن جحش که از طرف مادر عمه زاده آن حضرت و دختر امیمة بنت عبد المطلب بود خواستگاری فرستاد، زینب و نزدیکانش که در آغاز خیال کردند پیغمبر برای ازدواج با خود خواستگار فرستاده خوشحال شدند و جواب مساعد دادند، اما وقتی فهمیدند این خواستگاری برای زید بن حارثه بوده پشیمان شدند وبرای آن حضرت پیغام دادند که این ازدواج - یعنی وصلت‏با زید - بر خلاف شئون فامیلی ماست و بدین ترتیب حاضر به آن وصلت نشدند.

و چون در ضمن آیه 36 سوره احزاب زینب از این کردار سرزنش شد دیگر باره رضایت‏خود را با این ازدواج اعلام کرد و بدین ترتیب به همسری زید در آمد.

زینب از ابتدا - روی همان جهتی که ذکر شد و یا روی تفاوت سنی که میان آن دو وجود داشت - بنای ناسازگاری را با زید گذارد و زید چند بار خواست او را طلاق گوید ولی پیغمبر وساطت کرده مانع از این کار شد و چنانکه صریح قرآن کریم است‏به آن دو دستور سازش داد تا سرانجام وقتی معلوم شد که توافق اخلاقی میان آن دو وجود ندارد و با هم سازگار نیستند قرار شد زید بن حارثه او را طلاق بدهد.

طلاق زینب و ازدواج رسول خدا با او

زینب که از زنان مهاجر و از خانواده‏های شریف مکه بود و پس از طلاق در مدینه و دور از بستگان نزدیک و در شهر غربت‏به سر می‏برد در اندوه و ماتم فرو رفت و چنانکه گفته‏اند بسیار می‏گریست و از آن سو خدای تعالی پیغمبر را مامور ساخت‏برای از بین بردن سنت جاهلیت که ازدواج با زن پسر خوانده را مانند ازدواج با زن فرزند رسمی جایز نمی‏دانستند، زینب را به ازدواج خویش در آورد و در ضمن او را از این عقده و شکست روحی نیز نجات داده و خواسته دیرینه او و فامیلش را - که ازدواج با یکی از شخصیتهای قریش بود - انجام دهد.

رسول خدا(ص)نیز پس از گذشت دوران عده و مدتی پس از آن، با اینکه از انتقاد منافقان مدینه اندیشه داشت این کار را انجام داد و زینب در ردیف همسران آن حضرت در آمد. ⁽¹⁾

پی‏نوشت:

1. در اینجا به نظرم رسید برای شاهد گفتار بالا سخن جان دیون پورت را در این باره برای شما، که در کتاب عذر تقصیر به پیشگاه محمد و قرآن نوشته است نقل کنیم اگر چه قسمتهایی از کتاب مزبور مورد بحث و انتقاد است.

وی پس از اینکه به داستان جنگ خندق و ائتلافی را که یهود با قبایل عرب بر ضد اسلام کردند و منجر به شکست آنان و سپس غلبه مسلمانان بر یهود شد اشاره کرده و می‏نویسد:

«در اینجا لازم است تهمتی را که دشمنان محمد در همین اوقات از روی غرض و حسد به او زده‏اند رد شود، و آن موضوع ازدواج عیال مطلقه پسر خوانده اوست، واقع امر این است که خیلی قبل از طلوع اسلام میان اعراب عادی رواج داشت که اگر کسی زنی را به نام مادر می‏خواند دیگر نمی‏توانست‏با او ازدواج کند و اگر کسی جوانی را پسرش می‏خواند از آن به بعد آن پسر از تمام حقوق فرزندی وی برخوردار می‏شد، ولی قرآن هر دو عادت مزبور را نسخ کرد، به این معنی که اگر کسی زنی را مادر می‏خواند می‏توانست‏با او ازدواج کند و نیز اگر پسر خوانده‏ای عیالش را طلاق می‏داد پدر خوانده می‏توانست عیال او را به ازدواج خودش در آورد.

محمد که نسبت‏به زینب خیلی احترام می‏گذاشت او را به ازدواج پسری که به او نیز همان قدر احترام قایل بود در آورد، چون نتیجه این ازدواج برای زید ضایت‏بخش نبود با همه مداخله‏ای که پیغمبر در این باره نمود زید تصمیم به طلاق زینب گرفت.

پیغمبر خودش بخوبی می‏دانست که چون اصولا این وصلت‏به وسیله او انجام گرفته است مورد توبیخ قرار خواهد گرفت. ولی پس از انجام طلاق، پیغمبر از گریه‏های زینب و بدبختی او متاثر شد، لهذا تصمیم گرفت از تنها وسیله اصلاحی که در دسترس دارد استفاده کند بنابراین پس از طلاق زید، خودش با زینب ازدواج کرد.

پیغمبر با اشکال به این اقدام تصمیم گرفت و می‏دانست عربها که هنوز پای بند رسم و عادت سابقشان بودند او را با انجام این عمل به بی‏عفتی متهم خواهند کرد، ولی حس شدید وظیفه‏شناسی بر این موانع غالب آمد و زینب عیال پیغمبر شد. »

کتاب عذر به پیشگاه محمد، ترجمه سعیدی، صص 36 - 35.

ماخذ : کتاب: زندگانی حضرت محمد(ص) ص 462

نویسنده: رسولی محلاتی

چون غایله بنی‏قریظه پایان یافت و مسلمانان به شهر بازگشتند،ناگهان زخمی که در دست سعد بود سرباز کرد و آن قدر خونریزی کرد که منجر به مرگ و شهادت او گردید این زخم در جنگ خندق با تیری از ناحیه مردی از قریش ایجاد شده بود رسول خدا در مراسم تشییع و دفن سعد حاضر شد و مرگ او مسلمانان را سخت متأثر و غمگین ساخت و عموما در مرگ او گریستند،و خود پیغمبر نیز می‏گریست و در مراسم دفن او خود آن حضرت شرکت کرد،زیرا سعد در پیشرفت اسلام و پشتیبانی از رسول خدا(ص)بی دریغ فداکاری می‏کرد و با موقعیتی که از نظر اجتماعی داشت و ریاست قبیله اوس با او بود خدمات مؤثری به نفع مسلمین در مدینه انجام داده بود.رسول خدا درباره مرگ او فرمود:عرش خدای رحمان در مرگ سعد لرزید،و فرشتگان یکدیگر را به صعود روح سعد به آسمان بشارت می‏دادند.

ماخذ :  کتاب: زندگانی حضرت محمد(ص) ص 461

نویسنده: رسولی محلاتی

همان طور که گفته شد احزاب پس از اینکه نزدیک به یک ماه ⁽¹⁾ در کنار شهر مدینه ماندند و با تمام تلاشی که کردند نتوانستند کاری از پیش ببرند، با شتابزدگی عجیبی شبانه به سوی مکه گریختند.بدین ترتیب خطر بزرگی که مسلمانان را بسختی تهدید می‏کرد با نصرت الهی و مدد غیبی از میان رفت و ج�